Ιστορία της Μήλου

Δυο πράγματα έπαιξαν σπουδαίο ρόλο στην διαμόρφωση της ιστορίας της Μήλου. Ο ορυκτός πλούτος της και η πλεονεκτική της θέση στο νοτιοδυτικό άκρο των Κυκλάδων στην μέση της απόστασης από την ηπειρωτική Ελλάδα για την Κρήτη. Στα προϊστορικά χρόνια πολλοί ειδικοί υποστηρίζουν ότι στην Μήλο γίνονταν εξόρυξη Οψιανού λίθου πριν καν ακόμη κατοικηθεί το νησί. Πάντως σίγουρα μετά την κατοίκηση της Μήλου γινόταν επεξεργασία του Οψιανού και εξαγωγή του.

Στον αρχαιολογικό χώρο της Φυλακωπής ακόμη και σήμερα ο επισκέπτης μπορεί να δει τα χαρακτηριστικά υπολείμματα από την επεξεργασία του Οψιανού, τα λεπτά μαύρα κοφτερά πετραδάκια, διάσπαρτα στον οικισμό. Στην Ελλάδα Οψιανός, αυτό το σκληρό μαύρο ηφαιστειακό πέτρωμα, υπάρχει μόνο στην Μήλο και στην Νίσυρο. Λόγω της διαφορετικής σύστασης του πετρώματος οι αρχαιολόγοι που βρίσκουν αντικείμενα απο Οψιανό σε διάφορες προιστορικές ανασκαφές, είναι σε θέση να αναγνωρίσουν την προέλευση του.

Όπως και σε άλλα Κυκλαδονήσια οι πρώτοι κάτοικοι της Μήλου υπάρχουν πιθανότητες να ήταν Κάρες από την γειτονική μικρασιατική ακτή ή οι θαλασσοπόροι Φοίνικες. Η Μήλος συμμετέχει σε όλες τις φάσεις ανάπτυξης του Κυκλαδικού πολιτισμού. Οι επόμενοι κάτοικοι της Μήλου ήταν Δωριείς από την Λακωνία, που μεταφέρουν το κέντρο του νησιού από την Φυλακωπή, στο Κλήμα όπου δημιουργούν οχυρωμένο οικισμό.

Οι κάτοικοι της Μήλου τιμώντας τους προγόνους τους, τους πρώτους Δωριείς άποικους, έτρεφαν πάντα φιλικά αισθήματα προς την Μητρόπολη Σπάρτη. Η Δωρική καταγωγή τους έπαιξε επίσης ρόλο κατά τους Περσικούς πολέμους καθώς οι Μήλιοι ήταν από τους λίγους νησιώτες που αντιστάθηκαν στους Πέρσες και μάλιστα πήραν μέρος και στην περίφημη ναυμαχία της Σαλαμίνας που απέδειξε την ελληνική υπεροχή στην θάλασσα αλλά και στην μάχη των Πλαταιών που σφράγισε την νίκη των Ελλήνων.

Κατά την διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου παρόλα τα φιλικά της αισθήματα για την Σπάρτη, η Μήλος θέλησε να κρατήσει ουδετερότητα και το πλήρωσε με τον χειρότερο τρόπο. Οι Αθηναίοι κατέκτησαν την Μήλο το 416 π.Χ., έσφαξαν όλους του άντρες και πούλησαν ως σκλάβους τα γυναικόπαιδα. Αυτή την μελανή σελίδα στην ιστορία της ιμπεριαλιστικής Αθήνας την περιγράφει ο Θουκυδίδης στο 5ο βιβλίο της ιστορίας του.

Ο διάλογος και οι διαπραγματεύσεις μεταξύ των αρχόντων της Μήλου και των Αθηναίων αντιπροσώπων περιγράφονται από τον Θουκυδίδη με αριστοτεχνικό τρόπο. Ο διάλογος αυτός αποτελεί έναν ύμνο στην αγάπη για την ελευθερία και την ελεύθερη βούληση και από την άλλη μια καταδίκη του δίκαιου του ισχυρότερου που με κυνισμό επιβάλλει την θέληση του με την βία.

Παρόλη την καταστροφή η Μήλος κατόρθωσε να αναπτυχθεί στους επόμενους αιώνες, με την ελληνιστική εποχή να την βρίσκει σε πλήρη άνθιση. Από αυτή την εποχή της άνθισης προέρχεται το διάσημο άγαλμα της Αφροδίτης της Μήλου που στολίζει τις αίθουσες του Λούβρου. Η άνθιση συνεχίζεται και την Ρωμαϊκή εποχή, όπου ολοκληρώνεται και το αρχαίο θέατρο που σώζεται μέχρι σήμερα. Την εποχή αυτή η Μήλος διαθέτει μια μεγάλη πρωτοχριστιανική κοινότητα που χτίζει κατακόμβες για τις λατρευτικές της ανάγκες. Μετά τους Ρωμαίους η Μήλος ακολουθεί την κοινή μοίρα όλων των Κυκλάδων και ανήκει διαδοχικά στους Βυζαντινούς, στο Δουκάτο της Νάξου και τέλος στην Οθωμανική αυτοκρατορία. Κατά την διάρκεια της Τουρκοκρατίας η Μήλος με τους ηφαιστιογενείς σχηματισμούς της γίνεται το αραξοβόλι και το ορμητήριο πειρατών και από εκείνη την εποχή μας έχουν μείνει τα τοπωνύμια Σαρακίνικο και Κλέφτικο.

Οι Μήλιοι παίρνουν ενεργό μέρος στην Ελληνική επανάσταση από τις πρώτες στιγμές δίνοντας χρήματα και πληρώματα στον επαναστατικό στόλο. Στις 11 Απριλίου του 1821 η πρώτη ναυτική επιτυχία των επαναστατικών δυνάμεων της Ελλάδας γίνεται πραγματικότητα καθώς στο στενό ανάμεσα στην Μήλο και την Κίμωλο σπετσιώτικα καράβια αιχμαλωτίζουν δύο τούρκικα. Οι Μήλιοι είναι γνωστοί για την ναυτοσύνη τους σε όλη την Μεσόγειο και ειδικά στην ειδικότητα του πιλότου(πλοηγού). Είναι χαρακτηριστικό ότι ο πιλότος του αγγλικού στόλου στην ναυμαχία του Ναυαρίνου, που ο θάνατος του έπαιξε σημαντικό ρόλο στην έναρξη της ναυμαχίας που οδήγησε στην καταστροφή του τούρκικου στόλου και την ελευθερία της Ελλάδας, ήταν ο Μήλιος Ήρωας Πέτρος Μικέλης.

Από το 1830 η Μήλος ακολουθεί την ιστορική διαδρομή του φτωχού νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Το 1836 Σφακιανοί επαναστάτες βρίσκουν καταφύγιο στην Μήλο και ριζώνουν στον Αδάμαντα. Τα πράγματα αλλάζουν για την Μήλο από τον μεσοπόλεμο που αρχίζει η έντονη εκμετάλλευση του ορυκτού της πλούτου, η οποία συνεχίζεται μέχρι σήμερα και προσφέρει ευημερία στο νησί. Τα τελευταία χρόνια υπάρχει και τουριστική ανάπτυξη με σωστές υποδομές, καινούργιο λιμάνι, μαρίνα, καλό οδικό δίκτυο, μουσεία, παραδοσιακούς οικισμούς, ανάδειξη του ιδιαίτερου προσώπου της Μήλου και ξενοδοχειακά καταλύματα κάθε επιπέδου σε μεγάλη ποικιλία.

Χρήσιμα Τηλέφωνα Μήλου

Κέντρο Υγείας
Τηλ: +30 22870 22700-22701

Αγροτικό Ιατρείο Αδάμαντα
Τηλ: +30 22870 21755

Αστυνομικό Τμήμα
Τηλ: +30 22870 21204

Τουριστική Αστυνομία
Τηλ: +30 22870 21378

Τουριστικές Πληροφορίες
Τηλ: +30 22870 22445

Αεροδρόμιο Μήλου
Τηλ: +30 22870 22381

Λιμεναρχείο Μήλου
Τηλ: +30 22870 22100

Τελωνείο
Τηλ: +30 22870 22282

Κτηνιατρείο
Τηλ: +30 22870 21230

Ενοικιάσεις Αυτοκινήτων
Τηλ: +30 22870 28036

Τουριστικό Γραφείο
Τηλ: +30 22870 41020

Η ιστορία Μήλου ξεκινά από τη γεωλογία, πολύ πριν από την άφιξη των πρώτων ανθρώπων στο Αιγαίο. Η Μήλος είναι το νοτιοδυτικότερο νησί των Κυκλάδων και το πέμπτο σε μέγεθος ανάμεσά τους. Το έδαφός της σχηματίστηκε από ηφαιστειακή δράση, που άφησε πίσω έναν βαθύ κόλπο, ορυκτά και οψιανό. Το νησί βρίσκεται στο σταυροδρόμι θαλάσσιων δρόμων ανάμεσα στη Δύση και στην Ανατολή. Η θέση και το έδαφος καθόρισαν μαζί την ιστορία Μήλου σε όλες τις εποχές.

Οι ενότητες που ακολουθούν παρουσιάζουν το παρελθόν του νησιού με αυστηρή χρονολογική σειρά. Η αφήγηση ξεκινά από τα ηφαίστεια και τον οψιανό και φτάνει έως τον 20ό αιώνα. Κάθε ενότητα απαντά σε ένα ερώτημα για την ιστορία Μήλου, με ονόματα, τόπους και χρονολογίες. Για όποιον θέλει να δει τους τόπους από κοντά, οργανωμένες ξεναγήσεις στους ιστορικούς χώρους κλείνονται ηλεκτρονικά.

Πώς ξεκινά η ιστορία Μήλου από το ηφαίστειο;

Η ιστορία Μήλου ξεκινά πριν από 2 έως 3 εκατομμύρια χρόνια, με την πρώτη ηφαιστειακή δραστηριότητα. Η δραστηριότητα αυτή σταμάτησε πριν από 90.000 χρόνια. Τα ηφαιστειακά πετρώματα καλύπτουν σήμερα το μεγαλύτερο μέρος του νησιού και έδωσαν τον κόλπο, τα ορυκτά και τον οψιανό.

Η Μήλος αποτελεί στρωματοηφαίστειο, χωρίς καμία έκρηξη στους ιστορικούς χρόνους. Στην ιστορία Μήλου η ηφαιστειακή δράση έγινε τόσο στη στεριά όσο και στη θάλασσα. Για τον λόγο αυτό, μέσα στα πετρώματα του νησιού βρίσκονται σήμερα απολιθωμένα όστρακα. Στο νησί υπάρχουν δύο σβηστά ηφαίστεια, η Φυριπλάκα στα νοτιοανατολικά και ο Τράχηλας στα βόρεια-βορειοδυτικά. Ο κρατήρας της Φυριπλάκας έχει διάμετρο 1.700 μέτρα και ύψος περίπου 220 μέτρα. Το Κάστρο της Χώρας και ο Προφήτης Ηλίας είναι ηφαιστειακοί δόμοι, κυρίως από ανδεσίτη.

Η Μήλος έχει σχήμα πετάλου, που οφείλεται στον βαθύ κόλπο της. Ο κόλπος είναι το κοίλωμα του κύριου κρατήρα και μπαίνει στο νησί από τα βορειοδυτικά. Το βάθος του μειώνεται σταδιακά από περίπου 130 μέτρα σε 55 μέτρα. Ο κόλπος χωρίζει το νησί σε δύο σχεδόν ίσα τμήματα, που ενώνει ισθμός πλάτους έως 2,2 χιλιομέτρων. Στην ιστορία Μήλου ο κόλπος λειτούργησε ως μεγάλο φυσικό λιμάνι και ασφαλές αγκυροβόλιο. Σήμερα θεωρείται ένα από τα μεγαλύτερα φυσικά λιμάνια της Ελλάδας.

Το ηφαιστειογενές έδαφος, πλούσιο σε ορυκτά, καθόρισε την ιστορία Μήλου μαζί με τη θέση του νησιού. Τα συνηθισμένα πετρώματα της Μήλου είναι ο τόφφος, ο τραχείτης και ο οψιανός. Στους προϊστορικούς χρόνους το έδαφος έδωσε οψιανό και στους ιστορικούς χρόνους καολίνη και ποζολάνη. Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος σημειώνει ότι η Μήλος ήταν η πλουσιότερη πηγή θείου στον αρχαίο κόσμο. Η «μήλια γη», μια ουσία κυρίως από καολίνη, έδινε λευκή χρωστική στους αρχαίους ζωγράφους. Ο Απελλής τη χρησιμοποιούσε ως ένα από τα τέσσερα βασικά του χρώματα.

Τα πρώτα ανθρώπινα ίχνη που συνδέονται με τη Μήλο βρέθηκαν έξω από το νησί. Στο σπήλαιο Φράγχθι της Αργολίδας εμφανίζεται μηλιακός οψιανός σε στρώματα της Ανώτερης Παλαιολιθικής. Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων χρονολογεί το εύρημα στην 11η χιλιετία π.Χ. Είναι η πρωιμότερη τεκμηριωμένη ένδειξη προμήθειας του υλικού από τις πηγές του νησιού. Στο ίδιο το νησί η ιστορία Μήλου καταγράφει ανθρώπινη παρουσία από τη Νεολιθική Εποχή. Ο αρχαιολογικός χάρτης του 1982 μετρά 111 βέβαιες αρχαίες θέσεις, από τους νεολιθικούς χρόνους έως την ύστερη αρχαιότητα.

• Φουμαρόλες: Στην Αγία Κυριακή, στο Παλαιοχώρι, στις Πυρωμένες και στον Αδάμαντα οι φουμαρόλες φτάνουν τους 100 βαθμούς Κελσίου.
• Θερμές πηγές: Οι θερμές πηγές του νησιού έχουν νερό με θερμοκρασία έως 55 βαθμούς Κελσίου.
• Φρεατική έκρηξη: Η πιο πρόσφατη τοπική έκρηξη έγινε στην Αγία Κυριακή, ανάμεσα στον 1ο και τον 3ο αιώνα μ.Χ.
• Σαρακήνικο στην ιστορία Μήλου: Τα λευκά ηφαιστειακά πετρώματα σχηματίστηκαν από επαναλαμβανόμενες στρώσεις υλικού και περιέχουν απολιθώματα.
• Γεωθερμία: Στο σύμπλεγμα Μήλου, Κιμώλου και Πολυαίγου εντοπίστηκε το πρώτο γεωθερμικό πεδίο υψηλής θερμοκρασίας της χώρας.

Το νησί προβάλλεται σήμερα ως διεθνής προορισμός για γεωτουρισμό στη Μήλο, με επτά επιλεγμένες γεωδιαδρομές. Κάθε διαδρομή διασχίζει τον γεωλογικό χρόνο, τη φύση και την ιστορία Μήλου. Οι διαδρομές είναι σημασμένες στο έδαφος και περιγράφονται με κείμενα και λεπτομερείς χάρτες. Η διαδρομή «Ηφαίστειο» καλύπτει 13 χιλιόμετρα με αυτοκίνητο, ποδήλατο ή με τα πόδια. Η διαδρομή «Νύχια» φτάνει σε ένα από τα δύο προϊστορικά λατομεία οψιανού, βόρεια από το ακρωτήριο Μπομπάρδα.

Γιατί ο οψιανός άλλαξε την ιστορία Μήλου;

Ο οψιανός άλλαξε την ιστορία Μήλου, γιατί ήταν η πιο επιθυμητή πρώτη ύλη για εργαλεία στο προϊστορικό Αιγαίο. Το ηφαιστειακό αυτό γυαλί ταξίδευε με πλοιάρια σε μακρινές ακτές. Έτσι το νησί, ανάμεσα στην ηπειρωτική Ελλάδα και την Κρήτη, έγινε κέντρο του πρώιμου αιγαιακού πολιτισμού.

Ο οψιανός είναι όξινο, σκουρόχρωμο ηφαιστειακό πέτρωμα με υαλώδη υφή, δηλαδή ένα φυσικό γυαλί. Σχηματίζεται όταν το όξινο μάγμα ψύχεται πάρα πολύ γρήγορα. Έχει στιλπνό μαύρο χρώμα και σπάει με κογχώδη θραύση, αφήνοντας πολύ κοφτερές ακμές. Από τα τέλη της Ανώτερης Παλαιολιθικής έγινε λεπίδες για μαχαίρια, ξέστρες και ξυράφια. Στην ιστορία Μήλου ο μηλιακός οψιανός ξεχώρισε για την εξαιρετική ποιότητά του. Χάρη στη σκληρότητά του, έγινε εργαλεία και αιχμές βελών στην εποχή του Λίθου και του Χαλκού.

Οι πηγές του οψιανού βρίσκονται σε δύο λόφους της ανατολικής Μήλου, τα Νύχια και το Δεμενεγάκι. Οι λόφοι είναι διάσπαρτοι με χιλιάδες πυρήνες λεπίδων, λεπίδες και εκατομμύρια αποκρούσματα λάξευσης. Η εξόρυξη δεν απαιτούσε μόνιμο οικισμό πάνω στο νησί. Όσοι έρχονταν, έδεναν τις βάρκες σε κάποιον όρμο και έκοβαν κομμάτια από τα λατομεία. Στη Νεολιθική εποχή η ιστορία Μήλου γνωρίζει μόνο προσωρινές εγκαταστάσεις για την εξόρυξη και την επεξεργασία του οψιανού.

Το σπήλαιο Φράγχθι βρίσκεται απέναντι από το χωριό Κοιλάδα, στη νοτιοανατολική Αργολίδα. Ο μηλιακός οψιανός που βρέθηκε εκεί ταξίδεψε από νησί που απέχει περίπου 140 χιλιόμετρα. Για την ιστορία Μήλου το εύρημα αυτό είναι η πρωιμότερη ένδειξη ναυσιπλοΐας από σύγχρονους ανθρώπους στην Ελλάδα. Στη Μέση Νεολιθική οι κάτοικοι του σπηλαίου αντικατέστησαν μέρος των λίθινων εργαλείων τους με οψιανό. Το 1987 ένα πλοιάριο με τετραμελές πλήρωμα και πανί πήγε από την Ερμιόνη στη Μήλο για οψιανό και επέστρεψε.

Από την 6η χιλιετία π.Χ. ο μηλιακός οψιανός απλώνεται από την Κνωσό της Κρήτης έως τη Νέα Νικομήδεια της Μακεδονίας. Οι νεολιθικοί πολιτισμοί του ελλαδικού χώρου έπαιρναν τον οψιανό τους από τη Μήλο. Στην Πρώιμη Κυκλαδική περίοδο έμεινε το κύριο υλικό για εργαλεία, γιατί ήταν φθηνότερος από τα μέταλλα. Στην Ύστερη Κυκλαδική περίοδο η Μήλος αναδιένεμε προϊόντα στις υπόλοιπες Κυκλάδες και έμενε η κύρια πηγή οψιανού. Στην ιστορία Μήλου η αξία του οψιανού για όπλα χάθηκε όταν ο μπρούντζος έγινε το βασικό υλικό.

• Λίγες πηγές στο Αιγαίο: Στην ανατολική Μεσόγειο οψιανός υπάρχει σε λίγα νησιά, όπως η Μήλος, η Αντίπαρος, η Νίσυρος και το Γυαλί.
• Γυαλί: Ο οψιανός του Γυαλιού ήταν πιο εύθραυστος και έγινε λίθινα αγγεία στην ύστερη εποχή του Χαλκού.
• Ανάλυση προέλευσης: Ο φθορισμός ακτίνων Χ ξεχωρίζει τον οψιανό της Μήλου από εκείνον της Νισύρου και του Γυαλιού.
• Δύο ονόματα στην ιστορία Μήλου: Οι γεωλόγοι γράφουν συχνότερα «οψιδιανός», ενώ οι αρχαιολόγοι προτιμούν τον όρο «οψιανός».
• Ονομασία: Το όνομα του οψιανού εμφανίζεται πρώτη φορά στη «Φυσική Ιστορία» του Πλίνιου του Πρεσβύτερου, το 77 μ.Χ.

Η εξόρυξη οψιανού βρισκόταν ήδη σε παρακμή όταν ιδρύθηκε ο πρώτος οικισμός στη Φυλακωπή. Οι πρώτοι κάτοικοι του νέου οικισμού ήταν αλιείς τόνου. Ο οψιανός είχε όμως ήδη ενώσει το νησί με την Κρήτη, την Αργολίδα και τη Μακεδονία. Η ιστορία Μήλου περνά έτσι από τα λατομεία των Νυχιών στους πρώτους οικισμούς της Εποχής του Χαλκού.

Τι δείχνει η Φυλακωπή για την ιστορία Μήλου;

Η Φυλακωπή δείχνει ότι η ιστορία Μήλου είχε οργανωμένη πόλη από την Εποχή του Χαλκού. Ο οικισμός έζησε περίπου δύο χιλιετίες, από το 3300 ως το 1100 π.Χ. Τρεις πόλεις χτίστηκαν η μία πάνω στην άλλη, στη βόρεια ακτή. Η τελευταία δέχτηκε μινωικά και μετά μυκηναϊκά πρότυπα.

Η Φυλακωπή βρίσκεται στη βόρεια ακτή της Μήλου. Είναι από τους σημαντικότερους οικισμούς του Αιγαίου στην Εποχή του Χαλκού. Ο μικρός λόφος της ήταν κάποτε ακρωτήριο, με μεγάλο κόλπο στα ανατολικά και προστατευμένο όρμο στα νότια. Σήμερα ο κόλπος έχει καλυφθεί από προσχώσεις. Η διάβρωση έχει παρασύρει μέρος της πόλης στη θάλασσα. Η ιστορία Μήλου εδώ ξεκινά με ένα μικρό χωριό πάνω στον βράχο. Τα αγγεία του ανήκουν στον πολιτισμό Γρόττας-Πηλού. Η πρώτη πόλη με κανονικά κτίρια, η Φυλακωπή Ι, χρονολογείται από το 2300 ως το 2000 π.Χ.

Η δεύτερη πόλη, η Φυλακωπή ΙΙ, κράτησε από το 2000 ως το 1550 π.Χ. Τότε ο οικισμός άκμασε και έγινε σημαντική δύναμη στις Κυκλάδες. Η έκτασή του ξεπερνούσε τα 10 στρέμματα. Τα σπίτια ήταν τετράγωνα και πυκνά χτισμένα. Μακριοί και ευθείς δρόμοι χώριζαν τα οικοδομικά τετράγωνα. Τα αγγεία είχαν φυτά και ζώα σε μαύρο και κόκκινο ματ χρώμα. Ξεχωρίζει η κεραμική τύπου «κυκλαδικό λευκό». Οι μηλιακές πρόχοι με πουλιά έφταναν ως την Κνωσό. Στο τέλος της περιόδου η ιστορία Μήλου γνωρίζει τη «μινωικοποίηση» της πόλης.

Η καταστροφή της δεύτερης πόλης αποδίδεται σε σεισμό. Η τρίτη πόλη, η Φυλακωπή ΙΙΙ, κράτησε από το 1550 ως το 1100 π.Χ. Στον αυχένα του ακρωτηρίου χτίστηκε ισχυρό τείχος με πολυγωνική τοιχοδομία. Στο Δωμάτιο του Πυλώνα βρέθηκαν θραύσματα από τοιχογραφίες. Ανάμεσά τους ήταν η γνωστή τοιχογραφία με τα ιπτάμενα ψάρια. Το σχέδιο θυμίζει νωπογραφίες Κρητικού καλλιτέχνη. Άλλα κομμάτια έδειχναν κρίνα και έναν γαλάζιο πίθηκο. Ένα θραύσμα πινακίδας με Γραμμική Α δείχνει διοίκηση κατά τα μινωικά πρότυπα. Σε αυτή τη φάση η ιστορία Μήλου δένεται στενά με την Κρήτη.

Μετά την έκρηξη της Θήρας, γύρω στο 1500 π.Χ., η μινωική επιρροή υποχωρεί. Τότε η μυκηναϊκή επιρροή γίνεται ορατή, κυρίως μέσα από την κεραμική. Στις αρχές του 14ου αιώνα π.Χ. χτίζεται ένα μέγαρο σαν αυτά των μυκηναϊκών ανακτόρων. Είναι το μόνο γνωστό μέγαρο στις Κυκλάδες ως σήμερα. Την ίδια εποχή ιδρύεται ένα ιερό με δύο χώρους, το Δυτικό και το Ανατολικό Ιερό. Εκεί βρέθηκε το πήλινο ειδώλιο μιας θεάς, η «Κυρά της Φυλακωπής». Για την ιστορία Μήλου, το ιερό δίνει στοιχεία για τα έθιμα των κατοίκων.

• Ανασκαφές: Η Βρετανική Σχολή Αθηνών ερεύνησε την ιστορία Μήλου εδώ το 1896-1899, το 1911 και το 1974-1977.
• Ντάνκαν Μακένζι: Κατέγραψε με ακρίβεια τα στρώματα του χώρου και αργότερα έγινε επιστάτης των ανασκαφών του Άρθουρ Έβανς στην Κνωσό.
• Κόλιν Ρένφριου: Ο Βρετανός αρχαιολόγος έκανε την πιο πρόσφατη ανασκαφή και πρόσθεσε το ιερό στην ιστορία Μήλου.
• Ιπτάμενα ψάρια: Η ζωφόρος εκτίθεται στο Εθνικό Μουσείο της Αθήνας, σε δύο συνθέσεις ύψους 22 και 32 εκατοστών.
• Ανδρικά ειδώλια: Στο ιερό βρέθηκαν και ιδιότυπα ειδώλια ανδρικών θεοτήτων, που προαναγγέλλουν το Δωδεκάθεο των ιστορικών χρόνων.

Στη μυκηναϊκή φάση η έκταση της πόλης υπολογίζεται σε 27 στρέμματα, με τουλάχιστον 900 κατοίκους. Το ιερό εγκαταλείφθηκε γύρω στο 1090 π.Χ., μαζί με όλο τον οικισμό. Τα ευρήματα των ανασκαφών του 19ου αιώνα εκτίθενται στην Αθήνα. Τα νεότερα ευρήματα παρουσιάζουν την ιστορία Μήλου στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Πλάκας. Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων διαμόρφωσε τον χώρο από το 2003 ως το 2008. Η Φυλακωπή ανήκει στα βασικά αξιοθέατα της Μήλου, με ενημερωτικές πινακίδες και σχέδια για τον επισκέπτη.

Πώς μεγάλωσε η αρχαία πόλη στην ιστορία Μήλου;

Στην ιστορία Μήλου η αρχαία πόλη ξεκίνησε με Δωριείς αποίκους από τη Λακωνία. Την έχτισαν σε δύο λόφους, στην ανατολική πλευρά της στενής εισόδου του μεγάλου κόλπου. Η πόλη κατοικήθηκε συνεχώς από τον 9ο ή 8ο αιώνα π.Χ. ως τον 6ο ή 7ο αιώνα μ.Χ.

Οι Δωριείς ήταν ένα από τα τέσσερα ελληνικά φύλα της αρχαιότητας. Μετά την κάθοδό τους στην Πελοπόννησο, ένα κύμα τους πέρασε στα νησιά του Αιγαίου. Η Μήλος πέρασε σε δωρικό έλεγχο μαζί με τα Κύθηρα, την Κρήτη, τη Θήρα, τη Ρόδο και την Κω. Οι πρώτοι Δωριείς ήρθαν στο νησί στις αρχές της 1ης χιλιετίας π.Χ. Ανήκαν στο ίδιο φύλο με τους Σπαρτιάτες, αλλά έμειναν ανεξάρτητοι από αυτούς. Ο Θουκυδίδης γράφει ότι οι Μήλιοι ήταν άποικοι των Λακεδαιμονίων. Με αυτούς η ιστορία Μήλου περνά σε νέα πόλη.

Η πόλη απλωνόταν στους λόφους Πυργιάντε και Προφήτη Ηλία. Τα ερείπια της πόλης, του λιμανιού και των νεκροταφείων φτάνουν ως τις κοιλάδες της Τραμυθιάς και του Κλήματος. Σήμερα η θέση βρίσκεται στην πλαγιά ανάμεσα στην Τρυπητή και το Κλήμα. Πάνω της υψώνεται ο βράχος με το Κάστρο της Πλάκας. Ισχυρά τείχη περιέκλειαν και τους δύο λόφους. Κομμάτια τους φαίνονται σε πολλά σημεία, και κάποια στέκουν ακόμη ψηλά. Η αγορά τοποθετείται στο πλάτωμα ανάμεσα στους δύο λόφους. Στην ιστορία Μήλου αυτή η πόλη ήταν το κέντρο κατοίκησης και διοίκησης.

Από τον 6ο αιώνα π.Χ. η πόλη έκοβε δικά της νομίσματα. Τα νομίσματα ακολουθούσαν το μιλησιακό σύστημα βάρους. Ο βασικός στατήρας ζύγιζε λίγο πάνω από 14 γραμμάρια. Στην ιστορία Μήλου αυτό ξεχωρίζει, γιατί κανένα άλλο νησί του Αιγαίου δεν το χρησιμοποιούσε. Τα περισσότερα νομίσματα έδειχναν ένα μήλο, λογοπαίγνιο με το όνομα του νησιού. Συχνά έγραφαν και το όνομα των κατοίκων, «ΜΑΛΙΟΝ», δηλαδή «των Μηλίων». Η δωρική διάλεκτος κρατούσε το «α» στη θέση του «η». Η κοπή κράτησε ως την πολιορκία του 416 π.Χ., σταθμό για την ιστορία Μήλου.

Στην ιστορία Μήλου ο 6ος αιώνας π.Χ. φέρνει και δική της γραφή. Ήταν αρχαϊκή παραλλαγή της ελληνικής γραφής, με επιρροές από την Κρήτη και τη Θήρα. Από το 470 π.Χ. τουλάχιστον, η πόλη εξήγαγε πήλινα ανάγλυφα με σκηνές από τη μυθολογία. Τα ανάγλυφα στόλιζαν συνήθως πόρτες και κιβώτια. Το 480 π.Χ. οι Μήλιοι ήταν από τους λίγους νησιώτες που δεν έδωσαν «γην και ύδωρ» στους Πέρσες. Έστειλαν δύο πολεμικά πλοία στη ναυμαχία της Σαλαμίνας. Μετά τη μάχη γύρισαν στην παραδοσιακή τους απομόνωση.

• Λιμάνι: Στην ιστορία Μήλου ο όρμος του Κλήματος ήταν το λιμάνι της πόλης, που σήμερα καλύπτουν προσχώσεις και θάλασσα.
• Ψηφιδωτό: Για την ιστορία Μήλου, η ανασκαφή του 1896 έφερε στο φως κτίσμα με σπουδαίο ψηφιδωτό.
• Ασκληπιός: Το άγαλμα του Ασκληπιού από την περιοχή της αρχαίας πόλης εκτίθεται σήμερα στο Βρετανικό Μουσείο.
• Αρχαϊκός Απόλλωνας: Ένα αρχαϊκό άγαλμα του Απόλλωνα από την ίδια θέση βρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας.
• Νεκρόπολη: Έξω από τα τείχη, στα ανατολικά της πόλης, απλωνόταν η νεκρόπολη με τάφους και υπόγειους ταφικούς θαλάμους.

Η αρχαία πόλη δεν έχει ερευνηθεί συστηματικά. Οι λίγες ανασκαφές έδωσαν κυρίως ευρήματα ρωμαϊκών και πρώτων βυζαντινών χρόνων. Πολλά αρχαία βρέθηκαν τυχαία ή σε λαθραίες ανασκαφές. Οι νεότεροι κάτοικοι πήραν πέτρες από τα ερείπια για να χτίσουν σπίτια και εκκλησίες. Τα μάρμαρα κάθε λογής έγιναν πρώτη ύλη για ασβέστη. Το Κάστρο, η Πλάκα και η Τρυπητή χτίστηκαν έξω από τα τείχη. Ανάμεσα στην Τρυπητή και το Κλήμα, τα τείχη μένουν το πιο ορατό ίχνος της πόλης στην ιστορία Μήλου.

Τι ήταν η πολιορκία του 416 π.Χ. στην ιστορία Μήλου;

Στην ιστορία Μήλου, η πολιορκία του 416 π.Χ. ήταν η επίθεση της Αθήνας σε ένα ουδέτερο νησί. Ο Θουκυδίδης κατέγραψε τις συνομιλίες πριν από την πολιορκία στον Διάλογο των Μηλίων. Η πόλη παραδόθηκε τον χειμώνα, και οι Αθηναίοι εκτέλεσαν τους άνδρες και πούλησαν γυναίκες και παιδιά.

Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος κράτησε από το 431 έως το 404 π.Χ. και έφερε αντιμέτωπες την Αθήνα και τη Σπάρτη. Οι Μήλιοι ήταν Δωριείς, όπως οι Σπαρτιάτες, ενώ οι Αθηναίοι ήταν Ίωνες. Παρά τη συγγένεια με τη Σπάρτη, η ιστορία Μήλου καταγράφει στάση ουδετερότητας σε αυτόν τον πόλεμο. Η Μήλος ήταν το μόνο σημαντικό νησί του Αιγαίου που η Αθήνα δεν έλεγχε. Αρχαιολογικά στοιχεία δείχνουν μια δωρεά τουλάχιστον είκοσι μνών αργύρου από Μηλίους στο σπαρτιατικό ταμείο πολέμου. Η δωρεά έγινε κάποια στιγμή ανάμεσα στο 428 και στο 425 π.Χ.

Το 426 π.Χ. ο Νικίας λεηλάτησε την ύπαιθρο με 2.000 άνδρες, αλλά οι Μήλιοι δεν υποχώρησαν. Το 425 ή το 424 π.Χ. η Αθήνα ζήτησε φόρο δεκαπέντε ταλάντων αργύρου, και οι Μήλιοι αρνήθηκαν να πληρώσουν. Μετά τη μάχη της Μαντίνειας και την ανακωχή, η εκκλησία του δήμου αποφάσισε να τιμωρήσει τη Μήλο. Το καλοκαίρι του 416 π.Χ. η ιστορία Μήλου αλλάζει με την άφιξη στρατού τουλάχιστον 3.400 ανδρών. Τους μετέφεραν 38 πλοία: 30 αθηναϊκά, 6 από τη Χίο και 2 από τη Λέσβο.

Οι στρατηγοί Κλεομήδης και Τεισίας ζήτησαν από τους άρχοντες ένταξη στη Δηλιακή Συμμαχία και φόρο προς την Αθήνα. Οι Μήλιοι απέρριψαν το τελεσίγραφο, και οι Αθηναίοι έκλεισαν την πόλη με αποκλεισμό. Τα τείχη ήταν πολύ ισχυρά για έφοδο, γι’ αυτό ο στρατός επέλεξε την πείνα ως όπλο. Οι πολιορκημένοι έκαναν εξόδους και κατέλαβαν κάποια στιγμή τμήμα της αθηναϊκής γραμμής. Η Αθήνα έστειλε ενισχύσεις με τον Φιλοκράτη, ενώ συνεργάτες μέσα στα τείχη βοήθησαν τους εισβολείς. Η ιστορία Μήλου καταγράφει την παράδοση της πόλης τον χειμώνα του 416–415 π.Χ.

Ο Θουκυδίδης δραματοποίησε τις συνομιλίες στο πέμπτο βιβλίο της Ιστορίας του, στα κεφάλαια 84 έως 116. Ο ίδιος ζούσε τότε εξόριστος και δεν παρακολούθησε τις διαπραγματεύσεις από κοντά. Στο κείμενο οι Αθηναίοι δεν προβάλλουν καμία ηθική δικαιολογία για την εισβολή τους. Οι Αθηναίοι λένε εκεί ότι οι ισχυροί κάνουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υφίστανται ό,τι πρέπει. Ο Διάλογος των Μηλίων θεωρείται σήμερα θεμελιώδες κείμενο της θεωρίας των διεθνών σχέσεων. Μέσα από αυτόν, η ιστορία Μήλου έγινε κλασική περίπτωση μελέτης του πολιτικού ρεαλισμού.

• Σύνθεση στρατού: Η Αθήνα έστειλε 1.600 οπλίτες, 300 τοξότες και 20 έφιππους τοξότες, και οι σύμμαχοι 1.500 οπλίτες.
• Λιμός των Μηλίων: Η φράση έγινε μεταφορά για την ακραία πείνα και εμφανίζεται πρώτα στις «Όρνιθες» του Αριστοφάνη.
• Ξενοφών: Το 405 π.Χ. οι Αθηναίοι φοβήθηκαν ότι η Σπάρτη θα τους φερθεί όπως εκείνοι στους Μηλίους.
• Ευριπίδης: Οι «Τρωάδες» του 415 π.Χ. συνδέονται από μελετητές με αυτή τη σελίδα στην ιστορία Μήλου.
• Πηγή για την ιστορία Μήλου: Το έργο του Θουκυδίδη μελετάται ακόμη σε πανεπιστήμια και στρατιωτικές σχολές σε όλο τον κόσμο.

Μετά την άλωση η ιστορία Μήλου συνεχίζεται με 500 Αθηναίους αποίκους, που εγκαταστάθηκαν στο νησί. Η σφαγή συγκλόνισε τον ελληνικό κόσμο, ακόμη και την ίδια την Αθήνα. Το 405 π.Χ. ο Σπαρτιάτης στρατηγός Λύσανδρος έδιωξε τους αποίκους και έφερε πίσω τους επιζώντες της πολιορκίας. Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων τοποθετεί αυτόν τον επαναπατρισμό στις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ. Στη συνέχεια η ιστορία Μήλου περνά στη σπαρτιατική κυριαρχία, με φρουρά και στρατιωτικό διοικητή, τον αρμοστή.

Τι άφησαν οι Ρωμαίοι στην ιστορία Μήλου;

Στην ιστορία Μήλου, οι Ρωμαίοι άφησαν ένα μαρμάρινο θέατρο πάνω από το Κλήμα και ένα ψηφιδωτό του Διονύσου. Η ρωμαϊκή περίοδος στην ιστορία Μήλου κράτησε από το 146 π.Χ. έως το 324 μ.Χ. Η ειρήνη ευνόησε το εμπόριο ορυκτών, τη γλυπτική και την ανάπτυξη του νησιού.

Το 338 π.Χ. ο Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας νίκησε στη Χαιρώνεια και έγινε κυρίαρχος της Ελλάδας και των Κυκλάδων. Την ίδια εποχή η Μήλος και η Κίμωλος διεκδίκησαν την Πολύαιγο, την Οτηρία και το Πυργί. Η διαφορά δεν λύθηκε με πόλεμο, όπως παλαιότερα, αλλά σε δικαστήριο στο Άργος. Το δικαστήριο των Αργείων αποφάσισε τελικά ότι τα τρία νησιά ανήκαν στην Κίμωλο. Στην ελληνιστική ιστορία Μήλου, η ειρήνη και η ασφάλεια των θαλασσών έφεραν νέα περίοδο ευημερίας. Τότε η Μήλος έκοψε δικό της νόμισμα και δημιούργησε μεγάλα έργα τέχνης.

Το 197 π.Χ. οι Ρωμαίοι ανάγκασαν τον Φίλιππο Ε΄ να αποσυρθεί, και η Μήλος πέρασε στη ρωμαϊκή επιρροή. Η ρωμαϊκή ιστορία Μήλου στηρίχθηκε στην ειρήνη και στο εμπόριο του ορυκτού πλούτου. Το νησί εμπορευόταν «γαίες», όπως τη μηλία γη, τη στυπτηρία, την κίσσηρη και το θείο. Στην Αγία Κυριακή και στο Παλιοχώρι βρέθηκαν ρωμαϊκές εγκαταστάσεις για την επεξεργασία αυτών των γαιών. Οι παράκτιες αυτές θέσεις είχαν αποθήκες, χώρους διαμονής και κεραμικά εργαστήρια. Ψηφίσματα και επιγραφές της ρωμαϊκής περιόδου στο μουσείο μιλούν για πολίτες και ευεργέτες.

Στη ρωμαϊκή ιστορία Μήλου ανήκει το αρχαίο θέατρο, πάνω από τον παραθαλάσσιο οικισμό του Κλήματος. Χτίστηκε νότια από το πλάτωμα της αγοράς και δυτικά από το στάδιο της πόλης. Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων το χαρακτηρίζει πολυτελές έργο με μακρόχρονη και δαπανηρή κατασκευή. Το ανασκαμμένο τμήμα χωρά περίπου 800 θεατές και αντιστοιχεί περίπου στο 1/10 του συνόλου. Οκτώ μαρμάρινες κλίμακες χωρίζουν το κάτω κοίλο σε επτά κερκίδες. Η ορχήστρα βρίσκεται 1,60 μέτρα χαμηλότερα από την πρώτη σειρά, ώστε να λειτουργεί ως αρένα για μονομαχίες ή θηριομαχίες.

Η ιστορία Μήλου τοποθετεί το ρωμαϊκό κέντρο της πόλης στην περιοχή Τραμυθιά. Εκεί η Βρετανική Σχολή Αθηνών ανέσκαψε το 1896 κτίριο με ψηφιδωτό δάπεδο. Το ψηφιδωτό δείχνει κλήματα, ψάρια και άγρια ζώα και ήταν το δάπεδο του ιερού του Διονύσου. Από την ίδια αρχαία πόλη προέρχεται ο Ποσειδώνας της Μήλου, άγαλμα ύψους 2,35 μέτρων από παριανό μάρμαρο. Χρονολογείται στο τελευταίο τέταρτο του 2ου αιώνα π.Χ. και έχει ένα δελφίνι ως επιπλέον στήριγμα. Ο Ασκληπιός της Μήλου, εύρημα του ίδιου χώρου, βρίσκεται σήμερα στο Βρετανικό Μουσείο.

• Επιγραφές εδωλίων: Τέσσερις επιγραφές στα εδώλια όριζαν θέσεις για νεανίσκους, υμνωδούς και βουλευτές της πόλης.
• Σκηνικό οικοδόμημα: Η σκηνή υπολογίζεται ότι έφτανε σε ύψος δύο ορόφων και θυμίζει τα ρωμαϊκά θέατρα της Μικράς Ασίας.
• Τέλος λειτουργίας: Το θέατρο έκλεισε τον 4ο αιώνα μ.Χ., και οι χώροι του έγιναν κατοικίες ή εργαστήρια.
• Εύρημα της ορχήστρας: Μετά τις ανασκαφές του 1994 βρέθηκε εκεί ακέφαλο άγαλμα του τύπου της «Μικρής Ηρακλειώτισσας».
• Ποσειδώνας στην ιστορία Μήλου: Το άγαλμα βρέθηκε το 1877 και φυλάσσεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας.

Στη ρωμαϊκή ιστορία Μήλου, το λιμάνι της πόλης βρισκόταν στον όρμο του Κλήματος, όπου σήμερα στέκονται τα σύρματα των ψαράδων. Μεγάλο μέρος του καλύπτεται πια από προσχώσεις της κοιλάδας και από τη θάλασσα. Το θέατρο, με θέα τον κόλπο της Μήλου, αναστηλώθηκε από το 2010 έως το 2015 με νέα μαρμάρινα μέλη. Ακόμη και μετά την εγκατάλειψη, το θέατρο έδινε οικοδομικό υλικό στους κατοίκους του νησιού. Το αναστηλωμένο μνημείο άνοιξε ξανά για το κοινό στις 9 Ιουλίου 2016.

Πώς μπήκαν οι Κατακόμβες στην ιστορία Μήλου;

Οι Κατακόμβες μπήκαν στην ιστορία Μήλου ως το υπόγειο νεκροταφείο των πρώτων χριστιανικών αιώνων. Βρίσκονται σε πλαγιά λόφου, νοτιοδυτικά της Τρυπητής. Λαξεύτηκαν στον μαλακό ηφαιστειακό τόφφο. Οι ντόπιοι τις έλεγαν «Ελληνική Σπηλιά». Τα ευρήματα δείχνουν χρήση από τα μέσα του 1ου έως τον 6ο αιώνα μ.Χ.

Στους πρώτους χριστιανικούς χρόνους η Μήλος είχε αρκετούς Εβραίους κατοίκους. Γι’ αυτό ο χριστιανισμός διαδόθηκε στο νησί αρκετά γρήγορα. Οι επιγραφές των τάφων όμως είναι γραμμένες στα ελληνικά. Αναφέρουν ελληνικά ονόματα, όπως Αλέξανδρος. Άρα το νεκροταφείο το χρησιμοποίησε ο ντόπιος πληθυσμός. Η σημαντικότερη επιγραφή αρχίζει με τη φράση «ΕΝ ΚΩ», δηλαδή «Εν Κυρίω». Αναφέρει πρεσβυτέρους, διακόνους και παρθένους, μαζί με σπάνια ονόματα όπως Κλαυδιανή. Μια άλλη επιγραφή αναφέρει όρκο των μητέρων στο όνομα του Χριστού. Η ιστορία Μήλου αποκτά έτσι γραπτή μαρτυρία για την οργάνωση της πρώτης τοπικής εκκλησίας.

Οι Κατακόμβες βρίσκονται σε σπηλιές, 150 μέτρα πάνω από τη θάλασσα. Απλώνονται δίπλα στη θέση της αγοράς της αρχαίας πόλης. Το αρχαίο θέατρο απέχει μόλις 200 μέτρα προς τα δυτικά. Τα ερείπια της πόλης φτάνουν ως τον παραθαλάσσιο οικισμό Κλήμα. Το όνομα Τρυπητή σημαίνει «φτιαγμένη με τρύπες», από τις σπηλιές του πορώδους βράχου. Οι κάτοικοι χρησιμοποιούν ακόμη τέτοιες σπηλιές ως αποθήκες και στάβλους. Σε μέγεθος οι Κατακόμβες δεν έχουν όμοιες σε όλη την Ελλάδα. Γι’ αυτό κρατούν κεντρική θέση στην ιστορία Μήλου.

Στην ιστορία Μήλου το σύμπλεγμα ξεχωρίζει για τις διαστάσεις του. Έχει ευρύχωρες αίθουσες και διαδρόμους, λαξευμένους στον βράχο. Οι στοές έχουν συνολικό μήκος περίπου 200 μέτρα. Το πλάτος τους κυμαίνεται από 1 έως 5 μέτρα. Το ύψος τους φτάνει από 1,6 έως 2,5 μέτρα. Στους τοίχους ανοίχτηκαν τοξωτοί τάφοι, τα αρκοσόλια, και οριζόντιοι τάφοι, οι loculi. Αρχικά θεωρήθηκαν τρεις ξεχωριστές κατακόμβες, Α, Β και Γ. Στο δάπεδο λαξεύτηκαν λακκοειδείς τάφοι. Πλάκες διαφορετικού μεγέθους σκέπαζαν όλους τους τάφους. Υπάρχει και ένας οικογενειακός νεκρικός θάλαμος, το cubiculum.

Σήμερα οι επισκέπτες μπαίνουν από την αίθουσα της Κατακόμβης Β. Δεξιά βρίσκεται το μόνο διώροφο αρκοσόλιο που έμεινε ακέραιο. Εκεί η ιστορία Μήλου διαβάζεται στα κομμάτια της επιγραφής «των Πρεσβυτέρων», με κόκκινα κεφαλαία γράμματα. Στο κέντρο λαξεύτηκε ο «τάφος του μάρτυρα», σε σχήμα σαρκοφάγου. Οι πρώτοι χριστιανοί τον χρησιμοποιούσαν ως Αγία Τράπεζα. Πάνω από τον τάφο υπήρχε κιβώριο. Σε δύο αρκοσόλια σώζεται παράσταση με άνθη και δύο πουλιά. Εκεί φαίνονται και το χριστόγραμμα και τα γράμματα Ω και Α. Ένας πράσινος ιχθύς ήταν ζωγραφισμένος πάνω από το κεφάλι ενός νεκρού.

• Νέα ανακάλυψη: Στην ιστορία Μήλου, ντόπιοι ανασκαφείς βρήκαν ξανά τις Κατακόμβες στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας.
• Πρώτη είδηση: Η ανακάλυψη ανακοινώθηκε δημόσια το 1840, και το νησί απέκτησε ένα νέο σημαντικό μνημείο.
• Λούντβιχ Ρος: Ο Γερμανός αρχαιολόγος τις επισκέφτηκε το 1844 και τις βρήκε ήδη λεηλατημένες σε μεγάλο βαθμό.
• Πρώτος υπολογισμός: Ο Ρος υπολόγισε 1.500 με 2.000 τάφους και 7.000 με 8.000 ταφές ανθρώπων.
• Γεώργιος Σωτηρίου: Το 1928 ερεύνησε συστηματικά τον χώρο, μια μελέτη βασική για την ιστορία Μήλου.

Η ανασκαφή του 2007–2009 έδειξε πώς ζούσε το νησί στην ύστερη αρχαιότητα. Βρέθηκαν αγγεία από τη Μικρά Ασία, την Κύπρο και τη Βόρεια Αφρική. Ένα λυχνάρι έφερε ιουδαϊκά σύμβολα. Ίχνη φωτιάς, μαγειρικά σκεύη και οστά ψαριών δείχνουν νεκρόδειπνα στη μνήμη των νεκρών. Έτσι η ιστορία Μήλου της εποχής δείχνει επαφές με μακρινές ακτές της Μεσογείου. Το 2009 η Ιερά Σύνοδος ανακήρυξε τη Μήλο ιερό νησί. Πρακτικές πληροφορίες για τον χώρο συγκεντρώνει η σελίδα για τις Κατακόμβες της Μήλου.

Τι έφεραν οι Βενετοί στην ιστορία Μήλου;

Οι Βενετοί έφεραν στην ιστορία Μήλου το Δουκάτο του Αρχιπελάγους, με έδρα τη Νάξο. Το νησί ανήκε σε αυτό από το 1207 έως το 1566. Το κυβέρνησαν οι οίκοι των Σανούδων και των Κρίσπων. Από την εποχή τους σώζεται το Κάστρο στον λόφο πάνω από την Πλάκα.

Η Δ΄ Σταυροφορία διέλυσε τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία το 1204. Η Μήλος έμεινε έξω από τη διανομή των εδαφών ανάμεσα στους νικητές. Το κενό το εκμεταλλεύτηκε ο Βενετός Μάρκος Α΄ Σανούδος, ανιψιός του δόγη Ενρίκο Ντάντολο. Εξόπλισε με δικά του έξοδα οκτώ γαλέρες. Το 1207 κατέλαβε τη Νάξο και ίδρυσε το Δουκάτο του Αρχιπελάγους. Κυβέρνησε ως το 1227. Τον ίδιο χρόνο πήρε και τη Μήλο, μαζί με τα άλλα νησιά των Κυκλάδων. Από τότε η ιστορία Μήλου δέθηκε με τη Νάξο, την έδρα του δουκάτου, για τρεισήμισι αιώνες.

Ο Σανούδος δεν δήλωσε υποτελής στη Βενετία, αλλά στον Λατίνο αυτοκράτορα. Ο οίκος του κυβέρνησε το δουκάτο για εννέα γενιές. Η ιστορία Μήλου καταγράφει και μια εξέγερση των κατοίκων μετά το 1262. Οι νησιώτες ήθελαν να διώξουν τους Λατίνους κατακτητές. Ο δούκας Μάρκος Β΄ Σανούδος έπνιξε την εξέγερση και θανάτωσε τον αρχηγό της. Αργότερα ο Γουλιέλμος Α΄ χάρισε τη Μήλο στον μικρότερο γιο του, τον Μάρκο. Εκείνος κυβέρνησε ως κύριος της Μήλου από το 1323 έως το 1376. Τον διαδέχτηκε η κόρη του, η Φιορέντσα Α΄ Σανούδου.

Το 1383 ο Φραγκίσκος Α΄ Κρίσπος οργάνωσε τη δολοφονία του δούκα Νικκολό νταλλε Κάρτσερι. Με τη στήριξη της Βενετίας πήρε τη θέση του και ίδρυσε τον οίκο των Κρίσπων. Για να νομιμοποιήσει τη διαδοχή, παντρεύτηκε τη Φιορέντσα, την κυρία της Μήλου. Ο γιος τους Ιάκωβος Α΄ έδωσε τη Μήλο ως φέουδο στον αδελφό του Ιωάννη Β΄. Το 1418 ο Ιωάννης Β΄ έγινε δούκας. Από τότε το νησί δεν είχε δικό του κύριο. Κυβερνιόταν απευθείας από τη Νάξο, και η ιστορία Μήλου ακολούθησε την τύχη του δουκάτου.

Το πιο ορατό ίχνος της εποχής είναι το Κάστρο, στο ψηλότερο σημείο της Πλάκας. Οι Βενετοί το έχτισαν τον 13ο αιώνα, πάνω σε λόφο ηφαιστειακής προέλευσης. Ο βραχώδης λόφος υψώνεται πάνω από την αρχαία πόλη. Η θέση του επέτρεπε τον έλεγχο των πλοίων στον κόλπο του Αδάμαντα. Η μεσαιωνική Πλάκα γεννήθηκε ως φυσική επέκταση του Κάστρου, στο οροπέδιο από κάτω. Πήρε το όνομά της από το επίπεδο έδαφος, όταν το Κάστρο δεν χωρούσε πια τον πληθυσμό. Για την ιστορία Μήλου, το Κάστρο έχει χαρακτηριστεί αρχαίο μνημείο.

• Μέσα Παναγιά: Η εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου στέκει στην κορυφή του Κάστρου, πάνω από την Πλάκα.
• Παναγία Θαλασσίτρα: Ο ναός βρίσκεται στην ανάβαση προς το Κάστρο και φέρει στη δυτική πόρτα το οικόσημο των Κρίσπων.
• Παναγία Ελεούσα: Η φράγκικη αυτή εκκλησία ενσωματώθηκε το 1839 ως νότιο κλίτος της Θαλασσίτρας, όταν χτίστηκε ο νέος ναός.
• Λατινική επισκοπή: Ο πρώτος Καθολικός επίσκοπος της Μήλου διορίστηκε το 1253, μέσα σε λατινική αρχιεπισκοπή με τέσσερις επισκοπές.
• Ζεφυρία: Η παλιά πρωτεύουσα του νησιού ιδρύθηκε στην Ενετοκρατία και κρατά ξεχωριστή θέση στην ιστορία Μήλου.

Η ιστορία Μήλου της εποχής έχει δύο θρησκευτικές όψεις. Οι Λατίνοι άρχοντες ήταν Καθολικοί, ενώ οι περισσότεροι κάτοικοι έμειναν Ορθόδοξοι. Ο δούκας αντικατέστησε τους Ορθόδοξους επισκόπους με Καθολικούς. Η φεουδαρχία όμως άλλαξε λίγα για τους ντόπιους. Στα τέλη του 15ου αιώνα μόνο η Μήλος έδινε έσοδα στο δουκάτο, από το νίτρο, την ελαφρόπετρα και τις μυλόπετρές της. Το 1537 ο Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα κατέλαβε το νησί. Η ιστορία Μήλου άλλαξε ξανά το 1566, όταν το δουκάτο πέρασε στους Οθωμανούς.

Πώς πέρασαν οι πειρατές και οι Οθωμανοί στην ιστορία Μήλου;

Η ιστορία Μήλου μπήκε στα οθωμανικά χρόνια με την επιδρομή του Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα το 1537. Από το 1579 οι Κυκλάδες έγιναν οθωμανική επαρχία. Το νησί έγινε χειμερινό καταφύγιο για κουρσάρους, ενώ οι επιδημίες και οι σεισμοί άδειασαν την παλιά πρωτεύουσα, τη Ζεφυρία, το 1767.

Στην ιστορία Μήλου το 1566 σημαίνει το τέλος του Δουκάτου του Αρχιπελάγους. Το δουκάτο πέρασε τότε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και οι τελευταίοι Καθολικοί δούκες έφυγαν για τη Βενετία. Ο σουλτάνος Σελίμ Β΄ διόρισε κυβερνήτη των Κυκλάδων τον Ιωσήφ Νάζη, που δεν επισκέφθηκε ποτέ τα νησιά του. Με τον θάνατό του, το 1579, τα νησιά έγιναν κανονική οθωμανική επαρχία. Η ιστορία Μήλου καταγράφει τότε έναν Τούρκο δικαστή, τον καδή, και έναν Τούρκο κυβερνήτη, τον βοεβόδα. Ο βοεβόδας μάζευε τους φόρους και εφάρμοζε τις αποφάσεις του καδή.

Οι υποθέσεις του νησιού πέρασαν σε τρεις εκλεγμένους επιτρόπους, αλλά ο καδής μπορούσε να ακυρώσει τις αποφάσεις τους. Στην ιστορία Μήλου της εποχής εμφανίζονται δύο επίσκοποι, ένας Ορθόδοξος και ένας Καθολικός. Ο Ορθόδοξος επίσκοπος ήταν πιο πλούσιος, γιατί είχε μεγαλύτερα έσοδα. Στις αρχές του 18ου αιώνα ο πληθυσμός ξεπέρασε τους 6.000 κατοίκους, σχεδόν όλοι Έλληνες χριστιανοί. Οι νησιώτες είχαν μεγάλη αυτονομία, αλλά υπέφεραν από τη βαριά οθωμανική φορολογία. Από το 1771 η Ρωσική Αυτοκρατορία κράτησε το νησί τρία χρόνια και μετά το επέστρεψε στους Οθωμανούς.

Γύρω στο 1566 η Μήλος άρχισε να γίνεται ορμητήριο πειρατών. Για την ιστορία Μήλου μετρά το φυσικό λιμάνι, το κοίλωμα του κύριου κρατήρα, με βάθος 130 έως 55 μέτρα. Στα τέλη του 17ου αιώνα οι χριστιανοί κουρσάροι ξεχείμαζαν στη Μήλο, την Πάρο, την Αντίπαρο ή την Ίο. Έμεναν εκεί από τον Δεκέμβριο ως τον Μάρτιο και την άνοιξη έπλεαν προς τη Σάμο. Οι περισσότεροι ήταν Καθολικοί από το Λιβόρνο, την Κορσική ή τη Γαλλία. Η ιστορία Μήλου δείχνει ότι το νησί ζούσε τότε μόνο από την παρουσία τους.

Οι πειρατές δεν τηρούσαν τις καραντίνες, γι’ αυτό οι επιδημίες χτυπούσαν συχνά τα νησιά. Στην ιστορία Μήλου η πανώλη εμφανίζεται το 1687, το 1688 και το 1689, κάθε φορά για πάνω από τρεις μήνες. Η επιδημία του 1689 σκότωσε 700 από τους 4.000 κατοίκους. Το 1704 η πανώλη γύρισε μαζί με άνθρακα και σκότωσε σχεδόν όλα τα παιδιά του νησιού. Η Ζεφυρία, που έχτισαν οι Βενετοί τον 13ο αιώνα, έγινε πρωτεύουσα χάρη στους πειρατές. Η ιστορία Μήλου καταγράφει την εγκατάλειψή της το 1767, μετά από σεισμούς και επιδημίες.

• Σαρακήνικο: Πήρε το όνομά του από τους πειρατές που το είχαν καταφύγιο, και στον βράχο σώζονται δέστρες πλοίων.
• Μονή Σιδεριανού: Στον Χάλακα, κατά την παράδοση, ο Άγιος Ιωάννης «σιδέρωσε» την πόρτα της εκκλησίας και οι πειρατές δεν μπήκαν.
• Πλάκα: Η σημερινή πρωτεύουσα, σε υψόμετρο 220 μέτρων, έχει πλακόστρωτα σοκάκια χτισμένα αρχικά για προστασία από πειρατές.
• Δυτικοί στην ιστορία Μήλου: Οι Καπουτσίνοι της Αποστολής του Παρισιού εγκαταστάθηκαν στη Μήλο το 1661, με την προστασία του Λουδοβίκου ΙΔ΄.
• Πληθυσμός: Ως το 1798 οι κάτοικοι έπεσαν κάτω από 500 και ερειπώθηκαν ως και τα δύο τρίτα των κτιρίων.

Το Κλέφτικο, στη νοτιοδυτική Μήλο, πήρε το όνομά του από την εποχή της πειρατείας στη Μεσόγειο. Οι τρεις κολπίσκοι του ήταν ορμητήριο κατά των πλοίων και οι σπηλιές του καταφύγιο στην κακοκαιρία. Σήμερα η ιστορία Μήλου ζωντανεύει εκεί με τη διαδρομή καγιάκ προς το Κλέφτικο. Τον 19ο αιώνα η Μήλος έγινε σημείο συνάντησης αμερικανικών και βρετανικών πλοίων κατά των πειρατών. Το 1827 ένα αμερικανικό πολεμικό συνόδευσε οκτώ εμπορικά πλοία από τη Μήλο ως τη Σμύρνη.

Πώς βρέθηκε η Αφροδίτη στην ιστορία Μήλου;

Η ιστορία Μήλου απέκτησε το πιο γνωστό της εύρημα στις 8 Απριλίου 1820. Ένας ντόπιος αγρότης το βρήκε στο χωράφι του, κοντά στο αρχαίο θέατρο της Μήλου. Το μαρμάρινο άγαλμα της Αφροδίτης βγήκε σε κομμάτια και έφτασε το 1821 στο Μουσείο του Λούβρου, στο Παρίσι.

Στην ιστορία Μήλου ο αγρότης αναφέρεται άλλοτε ως Γεώργιος και άλλοτε ως Θεόδωρος Κεντρωτάς. Εκείνη την άνοιξη το νησί ανήκε ακόμη στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και δεν υπήρχε ελληνικό κράτος. Ο Κεντρωτάς έσκαβε στο πεζούλι του και έβγαζε πέτρες από αρχαία ερείπια. Λίγο πιο πέρα Γάλλοι αξιωματικοί έκαναν δικές τους ανασκαφές για αρχαία. Όταν φάνηκε πελεκημένο μάρμαρο, έτρεξαν να βοηθήσουν δύο Γάλλοι ναύτες από τη γειτονική ανασκαφή. Ο αγρότης προσπάθησε να σκεπάσει ξανά το εύρημα και αργότερα το μετέφερε στη στάνη του.

Επικεφαλής των Γάλλων ήταν ο νεαρός αξιωματικός Ολιβιέ Βουτιέ, που είχε σπουδάσει λίγη αρχαιολογία και σχεδίασε αμέσως το εύρημα. Για την ιστορία Μήλου το σχέδιό του μετρά, γιατί δείχνει την Αφροδίτη χωρίς χέρια από την πρώτη στιγμή. Το άγαλμα βρέθηκε σε πάνω από έξι κομμάτια, με δύο βασικά, τον κορμό και τα πόδια. Δίπλα του βγήκαν δύο Ερμές, μια βάση και ένα χέρι που κρατούσε μήλο. Το χέρι αυτό θεωρήθηκε αρχικά ξένο, αλλά αναλύσεις του 2010 στήριξαν ότι ανήκε στο άγαλμα.

Ο Βουτιέ ειδοποίησε τον Γάλλο υποπρόξενο στη Μήλο, τον Λουί Μπρεστ. Στη διαπραγμάτευση μπήκε ο αξιωματικός Ζυλ Ντυμόν ντ’ Ουρβίλ, βέβαιος για την Αφροδίτη με το μήλο του Πάρι. Το πλοίο του έπλευσε στην Κωνσταντινούπολη, όπου ανέφερε το εύρημα στον υποκόμη ντε Μαρκέλους. Ο πρεσβευτής μαρκήσιος ντε Ριβιέρ συμφώνησε να πάει ο Μαρκέλους να το αγοράσει. Στο μεταξύ ο Νικόλαος Μουρούζης, δραγουμάνος του οθωμανικού στόλου, είχε πείσει τους Μηλιούς να του το πουλήσουν. Η ιστορία Μήλου θυμάται ότι το άγαλμα ήταν ήδη φορτωμένο, όταν παρενέβησαν οι Γάλλοι.

Οι συζητήσεις με τους προεστούς κράτησαν δύο μέρες και ένας ιερέας αντιστάθηκε στους Γάλλους. Την 1η Μαρτίου 1821 το άγαλμα παραδόθηκε στον βασιλιά Λουδοβίκο ΙΗ΄, που το χάρισε στο Λούβρο. Ένας μύθος λέει ότι τα χέρια έσπασαν σε καβγά Γάλλων και Ελλήνων κατά τη μεταφορά. Η ιστορία Μήλου όμως δείχνει ότι το έργο βρέθηκε εξαρχής χωρίς χέρια. Στη βάση υπήρχε επιγραφή με μισό όνομα γλύπτη, γιου του Μηνίδη, από την Αντιόχεια του Μαιάνδρου. Για την ιστορία Μήλου η επιγραφή χάθηκε γύρω στο 1825, ενώ βρισκόταν στο Λούβρο.

• Υλικό: Το άγαλμα είναι από παριανό μάρμαρο, έχει ύψος 2,02 μέτρα και του λείπει το αριστερό πόδι.
• Χρονολόγηση: Το 1893 ο Άντολφ Φουρτβένγκλερ το τοποθέτησε πρώτος στην ύστερη ελληνιστική εποχή, γύρω στο 150–50 π.Χ.
• Αποζημίωση στην ιστορία Μήλου: Στις 25 Ιανουαρίου 1826 οι γαλλικές αρχές συμφώνησαν να αποζημιώσουν τους Μηλιούς για τις ζημιές της πώλησης.
• Ιαπωνία: Το 1964 εκτέθηκε στο Τόκιο και στο Κιότο, η μόνη φορά που βγήκε από τη Γαλλία.
• Νέα αίθουσα: Από το 2010 εκτίθεται στο Λούβρο μαζί με τα κομμάτια που βρέθηκαν δίπλα του στη Μήλο.

Στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Μήλου, στην Πλάκα, εκτίθεται πιστό αντίγραφο του αγάλματος, που έστειλε το Λούβρο ως δωρεά. Το αντίγραφο βρίσκεται στην αίθουσα ΙΙ, με ανάγλυφα, επιτύμβιες στήλες και αγάλματα. Το σημείο της ανεύρεσης φαίνεται στην αρχαία πόλη, στον δρόμο της Τρυπητής προς τις Κατακόμβες. Μετά τα τείχη, σε μια περιοχή όπου τοποθετείται το γυμνάσιο, η ιστορία Μήλου δείχνει το χωράφι του 1820. Από την ίδια πόλη προέρχονται ο Ασκληπιός του Βρετανικού Μουσείου και ένας αρχαϊκός Απόλλωνας της Αθήνας.

Τι ρόλο είχε η Επανάσταση του 1821 στην ιστορία Μήλου;

Στην ιστορία Μήλου η Επανάσταση του 1821 σημαίνει πρώιμη συμμετοχή στον Αγώνα και ένταξη στο νέο κράτος. Η Μήλος ήταν το τρίτο νησί της Ελλάδας που επαναστάτησε κατά των Οθωμανών. Το 1830 το Πρωτόκολλο του Λονδίνου έβαλε επίσημα το νησί, μαζί με τις Κυκλάδες, στο ελληνικό κράτος.

Πριν από το 1821, τα νησιά των Κυκλάδων είχαν διοικητική αυτονομία μέσα στην οθωμανική επικράτεια, κάτι που βοήθησε την οικονομία τους. Στις αρχές του 19ου αιώνα, ο πληθυσμός της Μήλου ξανάρχισε να μεγαλώνει και έφτασε τους 5.000 κατοίκους το 1821. Το νησί ήταν από τα πρώτα που μπήκαν στον Αγώνα της Ανεξαρτησίας. Η ιστορία Μήλου καταγράφει την πρώτη ναυμαχία του πολέμου στα ανοιχτά του νησιού, στις 11 Απριλίου 1821. Από την αρχή της εξέγερσης, Ρώσοι και Γάλλοι κατέλαβαν τη Μήλο για να παρακολουθούν τα γεγονότα στην Πελοπόννησο.

Οι Κυκλάδες πήραν μέρος στον πόλεμο μόνο σποραδικά, ενώ η Άνδρος, η Τήνος και η Ανάφη έδωσαν τους στόλους τους. Ο Αγώνας έφερε στο Αρχιπέλαγος νέα πειρατεία και «επαναστατικό φόρο» από τους οπλαρχηγούς. Οι καθολικοί νησιώτες έμειναν έξω από τη σύγκρουση, ειδικά μετά τη δήλωση ουδετερότητας του Πάπα. Μετά τη σφαγή της Χίου, μεγάλο μέρος των κατοίκων της διέφυγε προς τα Ψαρά, τις Κυκλάδες και την Πελοπόννησο. Η Μήλος δέχτηκε πρόσφυγες από πολλά νησιά, κυρίως από την Κρήτη. Στην ιστορία Μήλου, Κρητικοί πρόσφυγες ίδρυσαν αργότερα το λιμάνι του Αδάμαντα.

Η ιστορία Μήλου συνδέεται και με τη ναυμαχία του Ναυαρίνου, όπου η συμμετοχή των Μηλιών ήταν σημαντική. Πριν από αυτή, η Επανάσταση κινδύνευε να καταρρεύσει. Στις 20 Οκτωβρίου 1827 οι στόλοι της Βρετανίας, της Ρωσίας και της Γαλλίας μπήκαν στον κόλπο του Ναυαρίνου. Ο Μηλιός Πέτρος Μικέλης εκτέλεσε τότε διαταγή του Άγγλου ναυάρχου Κόδριγκτον. Πήγε στον Αιγύπτιο ναύαρχο με το μήνυμα να αποσύρει τον στόλο του. Στην επιστροφή, ένας ναύτης του στόλου τον πυροβόλησε. Ο θάνατός του έγινε η αφορμή για τη ναυμαχία, που κατέστρεψε τον τουρκοαιγυπτιακό στόλο.

Η διάσκεψη του Πόρου πρότεινε ένα νέο ελληνικό κράτος που θα περιλάμβανε και τα νησιά των Κυκλάδων. Το Πρωτόκολλο του Λονδίνου, τον Φεβρουάριο του 1830, αναγνώρισε την Ελλάδα ως ανεξάρτητο κράτος. Το 1830 σημειώνεται στην ιστορία Μήλου ως η χρονιά της επίσημης ένταξης στο ελληνικό κράτος. Η Γαλλία έδειξε ενδιαφέρον για τις Κυκλάδες, στο όνομα της προστασίας των καθολικών. Οι Οθωμανοί δεν είχαν ιδιαίτερη διάθεση να κρατήσουν τα νησιά, που δεν τους απέδιδαν πολλά. Τελικά, το 1832 οι Κυκλάδες δόθηκαν στο νέο βασίλειο του Όθωνα.

• Σφακιανοί στον Αδάμαντα: Κρητικοί από τα Σφακιά εγκαταστάθηκαν στο λιμάνι του νησιού μετά από ψήφισμα της κυβέρνησης Καποδίστρια.
• Μηλοκρητικοί στην ιστορία Μήλου: Με αυτό το όνομα είναι γνωστοί σήμερα οι απόγονοι των Κρητικών που ίδρυσαν τον Αδάμαντα.
• Νέο κύμα από την Κρήτη: Η αποτυχία της κρητικής εξέγερσης του 1866-67 έφερε στη Μήλο πολλούς νέους πρόσφυγες, που εγκαταστάθηκαν στην ακτή.
• Κυνήγι πειρατών: Τον 19ο αιώνα η Μήλος ήταν βασικό σημείο συνάντησης για αμερικανικά και βρετανικά πλοία κατά των πειρατών.
• Ο Κριμαϊκός πόλεμος στην ιστορία Μήλου: Ο Αδάμαντας έγινε ορμητήριο του γαλλικού στόλου και κοντά του σώζεται στρατιωτικό κοιμητήριο Αγγλογάλλων.

Ο περιηγητής Θίοντορ Μπεντ γύρισε τη Μήλο τον Δεκέμβριο του 1883, κρατώντας σημειώσεις για τις Κυκλάδες. Βρήκε στο νησί έλλειψη ενεργητικότητας σε σχέση με το παρελθόν. Έγραψε ότι η Σύρος είχε πάρει όλο το εμπόριο που περνούσε κάποτε από τη Μήλο. Κατά τον ίδιο, οι Κρητικοί εξόριστοι δεν καλλιεργούσαν όσο έπρεπε τον εύφορο κάμπο, γιατί περίμεναν να γυρίσουν στην Κρήτη. Από το 1830 πάντως η ιστορία Μήλου παίρνει νέα ώθηση από τον ορυκτό πλούτο του νησιού.

Πώς άλλαξαν τα ορυχεία την ιστορία Μήλου;

Τα ορυχεία έδωσαν στην ιστορία Μήλου εμπόριο και δουλειά από τη νεολιθική εποχή ως σήμερα. Ο οψιανός της Μήλου ταξίδεψε σε όλο το Αιγαίο και τη Μεσόγειο. Θείο, στυπτηρία και καολίνης ακολούθησαν στα αρχαία χρόνια. Σήμερα μπεντονίτης, περλίτης και ποζολάνη από το νησί πωλούνται σε όλο τον κόσμο.

Στο Φράχθι της Ερμιονίδας βρέθηκαν εργαλεία από οψιανό της Μήλου, με χρονολόγηση γύρω στο 7.500 π.Χ. Ο οψιανός του νησιού έμεινε το κύριο υλικό για εργαλεία ακόμη και μετά την ανάπτυξη της μεταλλουργίας, γιατί κόστιζε λιγότερο. Ο Πλίνιος, που θεωρούσε τη Μήλο την πιο γνωστή πηγή θείου, κατέγραψε τέσσερα είδη του. Τα είδη αυτά χρησίμευαν σε φάρμακα, σε γναφεία, στη λεύκανση του μαλλιού και σε φυτίλια λυχναριών. Στην αρχαία ιστορία Μήλου, η στυπτηρία του νησιού θεωρούνταν δεύτερη μόνο μετά την αιγυπτιακή.

Στη νεότερη ιστορία Μήλου, ο νόμος «Περί μεταλλείων ορυχείων και λατομείων» του 1861 δημιούργησε τις συνθήκες για να ανοίξουν πολλά μεταλλεία. Το 1882 μια μεταλλευτική εταιρεία αγόρασε τα μεταλλεία της Μήλου. Μια εταιρεία που είχε αναλάβει και τη διώρυγα της Κορίνθου εκμεταλλεύτηκε τα θειωρυχεία του νησιού. Στα μέσα της δεκαετίας του 1930, ένας Αμερικανός οικονομολόγος ξεχώριζε τη Μήλο στις Κυκλάδες για το θείο της. Το θείο εξορυσσόταν στο νησί μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα. Στο παρελθόν η Μήλος έδινε επίσης μαγγάνιο και γύψο.

Ένας χωματόδρομος κατεβαίνει στις πλαγιές της χαράδρας του Παλιορέματος και καταλήγει στα παλιά Θειωρυχεία. Τα ορυχεία στον όρμο Παλιόρεμα λειτουργούσαν για εξαγωγές θείου μέχρι το 1956. Στον χώρο σώζονται βαγόνια στις ράγες τους, σκουριασμένα εργαλεία και ανταλλακτικά σε αποθήκη. Η παραλία με τα κίτρινα βότσαλα είναι ένα από τα γεωλογικά αξιοθέατα του νησιού. Τα Θειωρυχεία είναι το μόνο βιομηχανικό συγκρότημα της Μήλου που έχει χαρακτηριστεί διατηρητέο. Το Υπουργείο Πολιτισμού τα κήρυξε ιστορικό τόπο και δείγμα βιομηχανικής κληρονομιάς. Για την ιστορία Μήλου, τα Θειωρυχεία αποτελούν μνημείο της σύγχρονης πολιτιστικής κληρονομιάς.

Σήμερα μπεντονίτης, περλίτης, ποζολάνη και μικρές ποσότητες καολίνη εξορύσσονται στη Μήλο. Η εξόρυξη γίνεται σε ανοιχτά ορυχεία και τα ορυκτά εξάγονται σε όλο τον κόσμο. Το 2014 βγήκαν από τα ορυχεία του νησιού περίπου 1.000.000 τόνοι αδιόγκωτου περλίτη. Ο διογκωμένος περλίτης γίνεται μονωτικό για οικοδομές και φίλτρο για κρασί και μπίρα. Η Ελλάδα κατέχει την τρίτη θέση στην παγκόσμια παραγωγή περλίτη. Η χώρα έχει και τα μεγαλύτερα καταγεγραμμένα αποθέματα περλίτη παγκοσμίως. Στη σύγχρονη ιστορία Μήλου, στη δυτική πλευρά λειτουργεί μόνο το ορυχείο ποζολάνης στην Ξυλοκερατιά.

• Ο περλίτης στην ιστορία Μήλου: Τα κοιτάσματα στο Τσιγκράδο και στον Τράχηλα ξεπερνούν μόνο αυτά το ένα δισεκατομμύριο τόνους.
• Μπεντονίτης: Η άργιλος αυτή από σμεκτίτη έχει πολλές βιομηχανικές χρήσεις, και η ηφαιστειακή Μήλος έχει γνωστό κοίτασμά της.
• Καολίνης: Στις πλαγιές της ρεματιάς της Λαγκάδας σώζονται στοές από παλιά εξόρυξη καολίνη για χρήση στην κεραμική.
• Η βαρυτίνη στην ιστορία Μήλου: Η εξόρυξη της αργυρομιγούς βαρυτίνης στο νησί συνεχίστηκε μέχρι το 2000, πολύ μετά το θείο.
• Βωξίτης: Σημαντικά κοιτάσματα βωξίτη βρέθηκαν στα ασβεστολιθικά στρώματα της Μήλου, της Κιμώλου και άλλων Κυκλάδων.

Το Μεταλλευτικό Μουσείο Μήλου ιδρύθηκε το 1998, στον παραλιακό δρόμο περίπου 500 μέτρα ανατολικά από τον Αδάμαντα. Το ισόγειο παρουσιάζει την κοινωνική, οικονομική και τεχνολογική πλευρά της εξόρυξης στο νησί. Ο πρώτος όροφος δείχνει τα ορυκτά της Μήλου από τη νεολιθική εποχή ως τα σημερινά βιομηχανικά ορυκτά. Ταινίες για την εξόρυξη και την παραγωγή των ορυκτών συμπληρώνουν την έκθεση. Στην αίθουσα προβολών, παλιοί μεταλλωρύχοι αφηγούνται τη δική τους ιστορία Μήλου. Εκεί φυλάσσεται και η συλλογή οψιανών του λαογράφου Ζαφείρη Βάου.

Τι σημάδια άφησε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος στην ιστορία Μήλου;

Στη νεότερη ιστορία Μήλου ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος άφησε οχυρά, καταφύγια και μνήμες απώλειας. Το νησί πέρασε σε γερμανική κατοχή τον Μάιο του 1941. Οι Γερμανοί εγκατέστησαν μόνιμη φρουρά και έχτισαν αρκετά αντιαεροπορικά καταφύγια. Η πείνα, οι βομβαρδισμοί και οι εκτελέσεις σημάδεψαν τους κατοίκους του νησιού.

Η Μήλος αποτέλεσε εξαίρεση στις Κυκλάδες κατά την τριπλή κατοχή της Ελλάδας. Η κατοχή ξεκίνησε τον Μάιο του 1941, λίγες εβδομάδες μετά τη γερμανική εισβολή της 6ης Απριλίου. Τα υπόλοιπα νησιά των Κυκλάδων είχαν ενταχθεί στην ιταλική ζώνη. Η Μήλος μπήκε στη γερμανική ζώνη, όπως η Αθήνα και η δυτική Κρήτη. Το νησί βρίσκεται στη μέση της απόστασης ανάμεσα στον Πειραιά και την Κρήτη. Το μεγάλο φυσικό λιμάνι του είχε ιστορική σημασία για τη ναυσιπλοΐα. Γι’ αυτό η ιστορία Μήλου στον πόλεμο δένεται στενά με το λιμάνι του Αδάμαντα.

Η ιστορία Μήλου στον πόλεμο συνδέεται και με τη Μάχη της Κρήτης. Τον Μάιο του 1941 ορεινοί στρατιώτες και αντιαεροπορικά πυροβόλα φορτώθηκαν στον Πειραιά σε επιταγμένα ελληνικά καΐκια. Δύο νηοπομπές με συνολικά 70 μικρά σκάφη έπλευσαν προς τη Μήλο. Το σχέδιο ήταν να περάσουν από εκεί στην Κρήτη με ισχυρή αεροπορική κάλυψη. Τα καΐκια πέρασαν τη νύχτα κοντά στο νησί, από φόβο για τις συμμαχικές ναυτικές περιπολίες. Στις 22 Μαΐου συμμαχικά πλοία αναχαίτισαν τη συνοδεία περίπου 40 χιλιόμετρα από τη Μήλο, και η απόβαση τελικά ματαιώθηκε.

Οι Γερμανοί έχτισαν πολλά οχυρωματικά έργα σε οκτώ θέσεις του νησιού. Οι θέσεις είναι ο Τράχηλας, το Κάστρο, η Αρετή, ο Προβατάς, ο Τόπακας, ο Κόρφος, η Μπομπάρδα και τα Νύχια. Υπολείμματα από αυτά τα έργα σώζονται ως σήμερα. Το καταφύγιο της Πλάκας διατηρείται καλά χάρη στην εξαιρετική λιθοδομή του. Το μεγάλο καταφύγιο του Αδάμαντα λειτούργησε για πολλά χρόνια ως υδραγωγείο, γιατί ήταν δύσκολο να το προσεγγίσουν οι επισκέπτες. Σήμερα έχει αναστηλωθεί και είναι ανοιχτό για το κοινό. Έτσι η ιστορία Μήλου της κατοχής μένει ορατή μέσα στους οικισμούς.

Η ιστορία Μήλου της κατοχής περιλαμβάνει και βαριές απώλειες αμάχων. Μόνο στον Αδάμαντα καταγράφηκαν 50 θάνατοι κατοίκων από την πείνα και τους βομβαρδισμούς. Στις 21 Φεβρουαρίου 1943 τρία βρετανικά αεροσκάφη βύθισαν ένα φορτηγό πλοίο στο λιμάνι του Αδάμαντα. Το πλοίο μετέφερε καύσιμα και πυρομαχικά για την Κρήτη. Βαρέλια από το φορτίο ξεβράστηκαν στην Αχιβαδολίμνη και ντόπιοι πήγαν να τα μαζέψουν. Οι Γερμανοί συνέλαβαν 25 άτομα, επέλεξαν 14 άνδρες και τους εκτέλεσαν στην παραλία της Αλυκής. Τη διαταγή υπέγραψε ο ναυτικός διοικητής του νησιού, Χανς Καβελμάχερ.

• Μνημόσυνο: Κάθε χρόνο τελείται επιμνημόσυνη δέηση για τους 14 άνδρες που εκτελέστηκαν στην παραλία της Αλυκής.
• Αναμνηστική πλάκα: Το 1992 τοποθετήθηκε μια αναμνηστική πλάκα με τα ονόματα όλων των κατοίκων που εκτελέστηκαν.
• Απώλειες πληρώματος: Στη βύθιση του φορτηγού πλοίου στον Αδάμαντα σκοτώθηκαν 15 μέλη από το πλήρωμά του.
• Πολεμικό Μουσείο: Η ιστορία Μήλου των δύο Παγκόσμιων Πολέμων εκτίθεται σε παλιό καταφύγιο, με φωτογραφίες και ενθυμήματα της εποχής.
• Ιταλική συνοδεία: Ένα ιταλικό τορπιλοβόλο συνόδευε τη νηοπομπή του 1941 προς τη Μήλο και ξέφυγε τελικά χωρίς ζημιές.

Η ηπειρωτική Ελλάδα απελευθερώθηκε τον Οκτώβριο του 1944. Γερμανικές φρουρές σε διάφορα νησιά του Αιγαίου έμειναν ως το τέλος του πολέμου, τον Μάιο του 1945. Στην τοπική ιστορία Μήλου η απελευθέρωση του νησιού καταγράφεται στις 9 Μαΐου. Οι κάτοικοι άντεξαν με θάρρος όλα τα χρόνια της κατοχής. Πολλοί από αυτούς έχασαν τη ζωή τους από την πείνα και τον πόλεμο. Σήμερα η ιστορία Μήλου εκείνων των χρόνων διαβάζεται στα καταφύγια, στα οχυρά και στο Πολεμικό Μουσείο.

Πού φαίνεται η ιστορία Μήλου στα μουσεία;

Η ιστορία Μήλου φαίνεται σε πέντε μουσεία, στην Πλάκα και στον Αδάμαντα. Το Αρχαιολογικό και το Λαογραφικό Μουσείο βρίσκονται στην Πλάκα. Το Μεταλλευτικό, το Εκκλησιαστικό και το Ναυτικό Μουσείο βρίσκονται στον Αδάμαντα. Μαζί καλύπτουν τη ζωή στο νησί από τη Νεολιθική εποχή μέχρι και σήμερα.

Το Αρχαιολογικό Μουσείο της Μήλου στεγάζεται σε νεοκλασικό κτήριο του 1870, έργο του Ερνέστου Τσίλλερ. Το κτήριο είναι γνωστό ως «τα Καταστήματα» και βρίσκεται στην κεντρική πλατεία της Πλάκας. Λειτουργεί ως μουσείο από το 1985. Οι συλλογές του καλύπτουν την περίοδο από τα ύστερα νεολιθικά χρόνια έως τη βυζαντινή εποχή. Ένα γύψινο αντίγραφο της Αφροδίτης της Μήλου υποδέχεται τον επισκέπτη στην είσοδο. Στο προστώο και στην αυλή εκτίθενται αγάλματα, σαρκοφάγοι και επιτύμβιες στήλες. Η ιστορία Μήλου παρουσιάζεται με χρονολογική σειρά, μέσα από ευρήματα από πολλές θέσεις του νησιού.

Η αίθουσα των προϊστορικών χρόνων παρουσιάζει την πιο παλιά ιστορία Μήλου. Εκεί εκτίθενται ευρήματα από τον νεολιθικό οικισμό στην Πούντα Αγκάλη, της περιόδου 4300–3700 π.Χ. περίπου. Ακολουθούν ευρήματα από πρωτοκυκλαδικά νεκροταφεία των ετών 3300–2000 π.Χ. Το κέντρο της αίθουσας ανήκει στη Φυλακωπή, που κατοικήθηκε σε όλη την Εποχή του Χαλκού. Τα κυκλαδικά, μινωικά και μυκηναϊκά αντικείμενα της Φυλακωπής δείχνουν εμπορικούς δεσμούς με την Κρήτη και τη Θήρα. Ξεχωρίζει ένα πήλινο γυναικείο ειδώλιο του 1450 π.Χ. περίπου. Εργαλεία από οψιανό συμπληρώνουν την προϊστορική έκθεση.

Το Λαογραφικό Μουσείο της Μήλου βρίσκεται πίσω από την εκκλησία της Παναγίας της Κορφιάτισσας στην Πλάκα. Ιδρύθηκε το 1967 από την ένωση των Μηλίων της Αθήνας. Την πρώτη του συλλογή τη συγκρότησε ο λαογράφος Ζαφείρης Βάος. Η έκθεση δείχνει τη ζωή των Μηλίων μετά τον 17ο αιώνα. Το βάρος πέφτει στα χρόνια 1850–1930, μια περίοδο ακμής για τη μηλιακή κοινωνία. Το διώροφο κτήριο έχει σαλόνι, χώρο εργασίας με αργαλειό, κουζίνα, υπνοδωμάτιο και κελάρι. Έτσι η ιστορία Μήλου περνά από τα αρχαία ευρήματα στο αστικό νοικοκυριό του 19ου αιώνα.

Στον Αδάμαντα η ιστορία Μήλου συνεχίζεται σε τρία ακόμη μουσεία. Το Μεταλλευτικό Μουσείο ιδρύθηκε το 1998 για να τιμήσει τη μεταλλευτική ιστορία και τη γεωλογική κληρονομιά του νησιού. Το ισόγειο παρουσιάζει την κοινωνική, οικονομική και τεχνολογική πλευρά της μεταλλευτικής παράδοσης του νησιού. Ο πρώτος όροφος δείχνει τα ορυκτά που εξορύχθηκαν από τη Νεολιθική εποχή ως σήμερα. Το Εκκλησιαστικό Μουσείο στεγάζεται από το 2000 στον ναό της Αγίας Τριάδας, κοντά στο λιμάνι. Εκεί εκτίθενται εικόνες του 14ου αιώνα, έργα της Κρητικής Σχολής και ένα τέμπλο του 17ου αιώνα.

• Η ιστορία Μήλου σε επιγραφές: Στις αίθουσες των ιστορικών χρόνων εκτίθενται αρχαίες επιγραφές γραμμένες στην τοπική μορφή του ελληνικού αλφαβήτου.
• Η ιστορία Μήλου στο εξωτερικό: Τα καλύτερα ευρήματα της Φυλακωπής βρίσκονται στο Ashmolean, στο Βρετανικό Μουσείο και στο Εθνικό Μουσείο Αθηνών.
• Συλλογή οψιανών: Η συλλογή οψιανών του λαογράφου Ζαφείρη Βάου φυλάσσεται σήμερα στο Μεταλλευτικό Μουσείο του Αδάμαντα.
• Ψηφιδωτά: Το ένα από τα δύο ψηφιδωτά του 1937 στην αυλή της Αγίας Τριάδας δείχνει δράκο σε σχήμα Μήλου.
• Παιδικό παιχνίδι: Ένα μικρό πήλινο άλογο, παιχνίδι παιδιού από τη Μήλο, έχει ηλικία 2.500 ετών.

Η ιστορία Μήλου της θάλασσας παρουσιάζεται στο Ναυτικό Μουσείο, που άνοιξε τον Σεπτέμβριο του 2008. Βρίσκεται πάνω από το λιμάνι του Αδάμαντα, στο κτήριο της παλιάς Κοινότητας του νησιού. Δημιουργήθηκε με την προσπάθεια του Πέτρου Αρμένη. Τα εκθέματά του ξεκινούν από προϊστορικά εργαλεία οψιανού και φτάνουν ως τη ναυμαχία της Σαλαμίνας. Ξεχωρίζουν σπάνιοι χάρτες και μια φημισμένη ξύλινη βάρκα. Με τα πέντε μουσεία η ιστορία Μήλου διαβάζεται από τη Φυλακωπή ως το αστικό σπίτι του 19ου αιώνα.

Πώς γνωρίζει κανείς την ιστορία Μήλου σε μια εκδρομή;

Η ιστορία Μήλου χωρά σε μία ή δύο μέρες εκδρομής, με σταθμούς στη βόρεια ακτή και γύρω από τον κόλπο. Η πρώτη μέρα ενώνει τη Φυλακωπή με τα ορυχεία της Αγγεριάς. Η δεύτερη μέρα περνά με τα πόδια από τις Κατακόμβες, το θέατρο και το Κάστρο της Πλάκας.

Η πρώτη μέρα ξεκινά από τα Πολλώνια, στο βορειοανατολικό άκρο του νησιού. Από εκεί η σηματοδοτημένη Διαδρομή 4 «Αγγεριά» μπαίνει στις ζώνες των ορυχείων, δίπλα σε αποθήκη μπεντονίτη. Περίπου ένα χιλιόμετρο μετά την πύλη των εγκαταστάσεων φαίνεται το αποκατεστημένο ορυχείο Τσαντίλη, με φυτεμένα πρανή. Πιο πέρα, ένα διαμορφωμένο σημείο παρατήρησης δείχνει το μεγάλο ορυχείο της Αγγεριάς και τους πολύχρωμους σχηματισμούς του. Ο χωματόδρομος συνεχίζει βόρεια, περνά την Αγία Αικατερίνη και φτάνει ανάμεσα σε κέδρους στη Φυλακωπή. Έτσι η μεταλλευτική και η προϊστορική ιστορία Μήλου ενώνονται σε μία διαδρομή της βόρειας ακτής.

Η Φυλακωπή είναι φυλασσόμενος αρχαιολογικός χώρος στη βορειοανατολική ακτή, δίπλα στις τρεις σπηλιές του Παπάφραγκα. Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων διαμόρφωσε τον χώρο για επισκέπτες τα έτη 2003-2008. Ενημερωτικό υλικό και σχεδιαγράμματα εξηγούν επί τόπου την ιστορία Μήλου της Εποχής του Χαλκού. Το μικρό ύψωμα του οικισμού ήταν κάποτε ακρωτήριο, με προστατευμένο ορμίσκο στα νότια. Η διάβρωση έχει παρασύρει μέρος του ακρωτηρίου και των λειψάνων στη θάλασσα. Τα ευρήματα των ανασκαφών του 19ου αιώνα βρίσκονται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας. Τα υπόλοιπα εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Μήλου, στην Πλάκα.

Η δεύτερη μέρα ξεκινά από την Τρυπητή, έναν οικισμό σχεδόν ενωμένο με την Πλάκα. Από το χωριό, ένας τσιμεντένιος κατήφορος 700 μέτρων τελειώνει σε πλάτωμα στάθμευσης. Στον δρόμο προς τις Κατακόμβες στέκει το εκκλησάκι της Παναγίας της Φανερωμένης, με δύο τάφους με καμάρες. Η πορεία συνεχίζει με τα πόδια, ανάμεσα σε αιωνόβιες ελιές, ως την είσοδο των Κατακομβών. Εκεί η ιστορία Μήλου των πρώτων χριστιανών απλώνεται σε σπηλιές 150 μέτρων πάνω από τη θάλασσα. Σήμερα ο επισκέπτης μπαίνει μόνο στη στοά Β, των «Πρεσβυτέρων», πάνω σε ξύλινη εξέδρα. Στη δεξιά πλευρά της σώζεται ο μόνος διώροφος τάφος των Κατακομβών.

Από το πλάτωμα των Κατακομβών, ένας χωματόδρομος στρίβει αριστερά μετά από 100 μέτρα. Λίγα μέτρα πιο κάτω, μια πινακίδα σημαδεύει το σημείο όπου βρέθηκε η Αφροδίτη της Μήλου. Ύστερα από 400 μέτρα ο χωματόδρομος τελειώνει μπροστά στο αρχαίο ρωμαϊκό θέατρο. Στη σημερινή του μορφή, το θέατρο δέχεται παραστάσεις και μουσικές εκδηλώσεις για ως 700 άτομα. Κοντά στον ίδιο δρόμο ξεκινά σηματοδοτημένο μονοπάτι 850 μέτρων προς την περιοχή της αρχαίας Μήλου. Το μονοπάτι κατεβαίνει ως την ακτή, στο ξωκλήσι του Αγίου Νικολάου. Πίσω στην Τρυπητή, η διαδρομή Κατακόμβες – Πλάκα ανεβάζει τον πεζό στη μεσαιωνική ιστορία Μήλου του Κάστρου.

• Ναός στο Κάστρο: Στην κορυφή του ενετικού Κάστρου του 13ου αιώνα στέκει η Κοίμηση της Θεοτόκου, η Μέσα Παναγιά.
• Μεταλλευτικό Μουσείο Αδάμαντα: Εκεί η μεταλλευτική ιστορία Μήλου παρουσιάζεται με ορυκτά από τη νεολιθική εποχή ως σήμερα και ταινίες εξόρυξης.
• Ορυχεία της δυτικής Μήλου: Η άγρια δυτική πλευρά δεν έχει χωριά, μόνο ελάχιστους οικισμούς, παλιά ορυχεία και ενεργό ορυχείο ποζολάνης στην Ξυλοκερατιά.
• Λατομείο οψιανού στα Νύχια: Η Διαδρομή 7 περνά από ένα από τα δύο προϊστορικά λατομεία οψιανού, βόρεια του ακρωτηρίου Μπομπάρδα.
• Γεωδιαδρομές με ιστορία: Πάνω από 250 γεώτοποι, μαζί με ιστορικά, πολιτιστικά και αρχαιολογικά σημεία, συνθέτουν στη Μήλο συνολικά 12 γεωδιαδρομές.

Η διαδρομή κλείνει ψηλά, στην Πλάκα, σε υψόμετρο 220 μέτρων, με θέα στον κόλπο. Μέσα στον οικισμό απαγορεύεται η κυκλοφορία αυτοκινήτων, άρα στο Κάστρο ανεβαίνει κανείς με τα πόδια. Από το Κάστρο οι Ενετοί έλεγχαν την κίνηση των πλοίων στον κόλπο του Αδάμαντα. Πιο χαμηλά στον ίδιο λόφο στέκει η εκκλησία της Παναγίας Θαλασσίτρας. Όποιος προτιμά ξενάγηση, μπορεί να κάνει τους ίδιους σταθμούς με οργανωμένη εκδρομή πολιτισμού. Έτσι η ιστορία Μήλου διαβάζεται από το λατομείο οψιανού ως το ενετικό Κάστρο.

Τι άλλο ρωτούν για την ιστορία Μήλου;

Η ιστορία Μήλου αφήνει και πρακτικές απορίες για το όνομα, τα νομίσματα, τους κατοίκους και το νησί σήμερα. Η Μήλος είναι το νοτιοδυτικότερο νησί των Κυκλάδων και είχε 5.302 κατοίκους το 2021. Πρωτεύουσα είναι η Πλάκα, σε ύψωμα πάνω από τον Αδάμαντα, το κύριο λιμάνι του νησιού.

Τι λέει η ιστορία Μήλου για την προέλευση του ονόματος του νησιού;

Κατά μια παλιά παράδοση, το όνομα ξεκινά από τη λέξη «βήλος», δηλαδή πρόβατο, που με τον καιρό έγινε «μήλος». Η προφορά της ήταν «μπέε-λος», από την ίδια ρίζα με το ρήμα βληχώμαι, που σημαίνει βελάζω. Η αρχαία λέξη για το φρούτο, «μήλον», ακουγόταν σχεδόν ίδια με το αρχαίο όνομα του νησιού, Μῆλος. Η ιστορία Μήλου κρατά έτσι δύο εξηγήσεις, το πρόβατο και το φρούτο.

Γιατί η ιστορία Μήλου δείχνει ένα μήλο στα αρχαία νομίσματα του νησιού;

Η Μήλος έκοβε δικό της νόμισμα από τον 6ο αιώνα π.Χ. ως το 416 π.Χ. Τα περισσότερα κομμάτια έφεραν εικόνα μήλου, ως λογοπαίγνιο με το όνομα του νησιού. Πολλά έγραφαν το όνομα των κατοίκων, ΜΑΛΙΟΝ, δηλαδή «των Μηλίων». Η Μήλος ήταν το μόνο νησί του Αιγαίου με το μιλησιακό πρότυπο βάρους. Μετά το 416 π.Χ. η λέξη ΜΑΛΙΟΝ χάθηκε από τα νομίσματα.

Πόσους κατοίκους έχει σήμερα η Μήλος και πόσους είχε σε παλιότερες εποχές;

Η ιστορία Μήλου δείχνει μεγάλες αλλαγές στον πληθυσμό, που το 2021 ήταν 5.302 κάτοικοι. Στις αρχές του 18ου αιώνα οι κάτοικοι ξεπερνούσαν τους 6.000, σχεδόν όλοι Έλληνες χριστιανοί. Ως το 1798 είχαν πέσει κάτω από 500 άτομα, για λόγους που μένουν αβέβαιοι. Το 1821 ο πληθυσμός είχε ανέβει ξανά στους 5.000. Το ανώτατο σημείο ήρθε αργότερα, το 1928, με 6.562 κατοίκους.

Γιατί πρωτεύουσα του νησιού είναι σήμερα η Πλάκα και όχι η Ζεφυρία;

Η Πλάκα της Μήλου γεννήθηκε από την εγκατάλειψη της παλιάς πρωτεύουσας, της Ζεφυρίας ή Χώρας. Το όνομα θυμίζει το επίπεδο έδαφος κάτω από το Κάστρο, όπου απλώθηκαν σπίτια όταν εκείνο γέμισε. Το 1835 ορίστηκε έδρα του νέου Δήμου Μήλου και το 1912 μετονομάστηκε σε Μήλος. Από το 1978 η Πλάκα είναι χαρακτηρισμένη ως παραδοσιακός οικισμός. Έτσι η ιστορία Μήλου περνά από το Κάστρο στην Πλάκα.

Πότε χτίστηκε ο Αδάμαντας, το σημερινό κύριο λιμάνι του νησιού;

Ο Αδάμαντας χτίστηκε το 1831 από Κρητικούς πρόσφυγες, μετά από ψήφισμα της κυβέρνησης Καποδίστρια. Οι σημερινοί απόγονοί τους λέγονται ακόμη «Μηλοκρητικοί». Ο οικισμός απλώνεται στη βορειοανατολική ακτή του κόλπου και είχε 1.268 κατοίκους το 2021. Στον Κριμαϊκό πόλεμο ο Αδάμαντας ήταν ορμητήριο του γαλλικού στόλου. Η νεότερη ιστορία Μήλου θυμάται εκείνη την εποχή σε ένα στρατιωτικό κοιμητήριο Άγγλων και Γάλλων, κοντά στον οικισμό.

Ποια θέση έχει η ιστορία Μήλου μέσα στο σύμπλεγμα των Κυκλάδων;

Οι Κυκλάδες πήραν το όνομα από τον κύκλο τους γύρω από τη Δήλο. Τα νησιά απλώνονται σε δύο παράλληλες γραμμές, τις Δυτικές και τις Ανατολικές Κυκλάδες. Η Μήλος ανήκει στις Δυτικές και είναι πέμπτη σε μέγεθος σε όλο το σύμπλεγμα. Μαζί με τη Σαντορίνη είναι τα δύο ηφαιστειακά νησιά των Κυκλάδων. Η ιστορία Μήλου ως ελληνικού νησιού ξεκινά το 1830, με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου.