ΧΩΡΙΑ ΤΗΣ ΜΗΛΟΥ

Τα χωριά Μήλου απλώνονται γύρω από τον μεγάλο κόλπο ενός νησιού με σχήμα πετάλου. Η Μήλος βρίσκεται στη νοτιοδυτική άκρη των Κυκλάδων και είναι το πέμπτο σε μέγεθος νησί του συμπλέγματος. Είναι ηφαιστειογενές νησί και κατοικείται από τους προϊστορικούς χρόνους. Ο κόλπος της αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα φυσικά λιμάνια της Ελλάδας. Η τουριστική πύλη του Δήμου Μήλου ξεχωρίζει οκτώ χωριά Μήλου και αρκετούς μικρότερους οικισμούς.

Η σελίδα παρουσιάζει όλα τα χωριά Μήλου, ξεκινώντας από τον λόφο της Πλάκας πάνω από το λιμάνι. Ακολουθούν τα ψαροχώρια με τα σύρματα, ο Αδάμαντας, τα Πολλώνια και η παλιά πρωτεύουσα Ζεφυρία. Έπειτα έρχονται οι οικισμοί της νότιας ακτής και τα κυκλαδίτικα σπίτια του νησιού. Στο τέλος υπάρχουν πρακτικές συμβουλές για τη διαδρομή και απαντήσεις σε συχνές ερωτήσεις. Ξεναγήσεις και οργανωμένες εκδρομές στα χωριά Μήλου κλείνονται online πριν από το ταξίδι.

Ποια είναι τα χωριά Μήλου και πού βρίσκονται;

Τα χωριά Μήλου σχηματίζουν λίγες ομάδες γύρω από τον μεγάλο κόλπο του νησιού. Η Πλάκα, οι Πλάκες, ο Τριοβάσαλος, ο Πέρα Τριοβάσαλος και η Τρυπητή στέκονται σε ύψωμα πάνω από τον Αδάμαντα. Τα Πολλώνια βρίσκονται στα βορειοανατολικά, ενώ το δυτικό μισό δεν έχει χωριά.

Όλα τα χωριά Μήλου ανήκουν σε έναν δήμο, τον Δήμο Μήλου, με έδρα την Πλάκα. Στην απογραφή του 2011 ο δήμος είχε συνολικά 4.977 μόνιμους κατοίκους. Στον ίδιο δήμο ανήκουν και οι ακατοίκητες νησίδες Αντίμηλος και Ακραδιές, έξω από τις ακτές. Η έκταση του νησιού υπολογίζεται σε 151 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Ο δήμος χωρίζεται σε πέντε κοινότητες: Μήλου, Αδάμαντος, Τριοβασάλου, Πέραν Τριοβασάλου και Τρυπητής. Στην κοινότητα Τρυπητής ανήκουν και η Ζεφυρία, το Κλήμα, η Κάναβα και το Παλιοχώρι.

Η κεντρική ομάδα χτίστηκε σε ύψωμα, πάνω από το κύριο λιμάνι του νησιού. Εκεί βρίσκονται η πρωτεύουσα Μήλος, δηλαδή η Πλάκα με τις Πλάκες, ο Τριοβάσαλος, ο Πέρα Τριοβάσαλος και η Τρυπητή. Ο Αδάμαντας απλώνεται πιο χαμηλά, στη βορειοανατολική ακτή του κόλπου. Από το λιμάνι ο δρόμος ανεβαίνει στο οροπέδιο όπου στέκονται η Πλάκα και το Κάστρο. Τον Αδάμαντα ίδρυσαν Κρητικοί πρόσφυγες το 1831, και οι απόγονοί τους λέγονται Μηλοκρητικοί. Στην απογραφή του 2011 είχε 1.347 κατοίκους, τους περισσότερους από όλα τα χωριά Μήλου.

Στη βορειοανατολική άκρη του νησιού βρίσκονται τα Πολλώνια, το δεύτερο λιμάνι μετά τον Αδάμαντα. Από εκεί ένα μικρό σκάφος συνδέει τακτικά τη Μήλο με τη γειτονική Κίμωλο. Το χωριό πήρε το όνομά του από έναν ναό του Απόλλωνα, ανατολικά από τον οικισμό. Στην απογραφή του 2021 τα Πολλώνια είχαν 268 κατοίκους. Μικρότερα είναι τα ψαροχώρια της ακτής, όπως το Κλήμα, τα Μανδράκια και ο Φυροπόταμος. Σε αυτά τα χωριά Μήλου τα σύρματα είναι σκαμμένα στους ηφαιστειακούς τόφφους, δίπλα στη θάλασσα.

Η Ζεφυρία, η παλιά πρωτεύουσα, βρίσκεται στην ενδοχώρα του ανατολικού τμήματος. Άρχισε να αδειάζει στα μέσα του 18ου αιώνα, μετά από ισχυρούς σεισμούς, και η πρωτεύουσα πέρασε στην Πλάκα. Τα χωριά Μήλου λείπουν εντελώς από το δυτικό μισό, το πιο άγριο κομμάτι του νησιού. Εκεί υπάρχουν μόνο ελάχιστοι οικισμοί και παλιά ορυχεία, από τα οποία λειτουργεί μόνο το ορυχείο ποζολάνης στην Ξυλοκερατιά. Σχεδόν όλη η δυτική Μήλος ανήκει στο δίκτυο Natura 2000. Στη νοτιοδυτική ακτή ζει η μεσογειακή φώκια, ενώ στο υπόλοιπο δυτικό τμήμα ζει η οχιά της Μήλου.

• Τα οκτώ χωριά Μήλου: Η πύλη του Δήμου κατατάσσει εδώ τον Αδάμαντα, τη Ζεφυρία, τα Πολλώνια και πέντε οικισμούς του λόφου.
• Μικρά ψαρολίμανα: Η Αρετή, ο Άγιος Κωνσταντίνος, το Φουρκοβούνι και ο Εμπουρειός έχουν επίσης σύρματα σε μικρούς κολπίσκους.
• Απογραφή 2001: Κατοικημένοι καταγράφηκαν και μικροί οικισμοί, όπως η Πάχαινα, τα Βούδια, ο Προβατάς και η Σχινωπή.
• Ακατοίκητα σημεία: Η ίδια απογραφή αναφέρει χωρίς κατοίκους τα Γλαρονήσια και τα Θειωρυχεία του νησιού.
• Άγρια δυτική ζώνη: Η ακατοίκητη δυτική περιοχή φιλοξενεί πάνω από 800 ταξινομικές ομάδες, από τις οποίες 35 ενδημικές της Ελλάδας.

Η Μήλος έχει πλάτος 23 χιλιόμετρα από βορειοανατολικά προς νοτιοδυτικά και 13 από βορρά προς νότο. Η γειτονική Κίμωλος απέχει μόλις 985 μέτρα προς τα βορειοανατολικά. Η Ζεφυρία, στην ενδοχώρα, απέχει περίπου 5 χιλιόμετρα από τον Αδάμαντα και 9 από την Πλάκα. Όποιος σχεδιάζει ταξίδι στη Μήλο βρίσκει τα χωριά Μήλου έξω από τη ζώνη Natura του δυτικού μισού. Η επόμενη ενότητα ξεκινά από τα χωριά Μήλου του λόφου της Πλάκας.

Ποια χωριά Μήλου στέκονται στον λόφο της Πλάκας;

Πέντε χωριά Μήλου στέκονται στον λόφο της Πλάκας: η Πλάκα, οι Πλάκες, η Τρυπητή, ο Τριοβάσαλος και ο Πέρα Τριοβάσαλος. Το υψόμετρό τους κυμαίνεται από 120 μέτρα στον Πέρα Τριοβάσαλο έως 220 μέτρα στην Πλάκα. Τα σπίτια τους σχεδόν ενώνονται πάνω από τον Αδάμαντα.

Η Πλάκα είναι η πρωτεύουσα του νησιού και έδρα του Δήμου Μήλου από το 1835. Η Πλάκα της Μήλου μετονομάστηκε σε Μήλος το 1912, και αυτό είναι ακόμη το επίσημο όνομά της. Πήρε το όνομα Πλάκα από το επίπεδο έδαφος όπου χτίστηκαν σπίτια, όταν το Κάστρο δεν χωρούσε πια τον πληθυσμό. Από το 1978 είναι παραδοσιακός οικισμός, και τα αυτοκίνητα δεν μπαίνουν στα στενά σοκάκια της. Ανάμεσα στα χωριά Μήλου του λόφου, η Πλάκα βρίσκεται σε υψόμετρο 220 μέτρων, με θέα στον κόλπο.

Πάνω από όλα τα χωριά Μήλου του λόφου υψώνεται το Κάστρο, στο ψηλότερο σημείο της Πλάκας. Το έχτισαν οι Ενετοί τον 13ο αιώνα, πάνω σε λόφο ηφαιστειακής προέλευσης. Από εκεί ελεγχόταν η κίνηση των πλοίων στον κόλπο του Αδάμαντα. Στην κορυφή του στέκει η Μέσα Παναγιά, ενώ πιο χαμηλά βρίσκεται η Παναγία Θαλασσίτρα. Η μητρόπολη, η Παναγία η Κορφιάτισσα, χτίστηκε το 1820 και φυλάει πολλά κειμήλια και εικόνες. Το Αρχαιολογικό Μουσείο στεγάζεται σε νεοκλασικό κτίριο του Ερνέστου Τσίλλερ, και πίσω από τη μητρόπολη βρίσκεται το Λαογραφικό.

Οι Πλάκες είναι ένα από τα μικρά χωριά Μήλου, με άσπρα σπίτια στις πλαγιές κάτω από το Κάστρο. Στην εκκλησία τους, τον Άγιο Χαράλαμπο, φυλάσσεται η Παναγία η Ακραδιώτισσα, μια από τις παλαιότερες εικόνες του νησιού. Λίγο χαμηλότερα, σε υψόμετρο 150 μέτρων, η Τρυπητή της Μήλου σχεδόν ενώνεται με την Πλάκα. Είναι χτισμένη αμφιθεατρικά πάνω από τα ερείπια της κλασικής πόλης του Κλήματος. Πήρε το όνομά της από τα ηφαιστειακά πετρώματα, που είναι γεμάτα τρύπες. Οι αναπαλαιωμένοι ανεμόμυλοί της άλεθαν παλιά σιτηρά, και σήμερα οι περισσότεροι λειτουργούν ως καταλύματα.

Ο Τριοβάσαλος της Μήλου και ο Πέρα Τριοβάσαλος ήταν ένας οικισμός μέχρι το 1908. Πιάνουν δύο γειτονικούς λόφους, και ο Τριοβάσαλος βρίσκεται σε υψόμετρο 143 μέτρων. Μαζί αποτελούν τον εμπορικό πυρήνα της Μήλου, με τράπεζες, δημόσιες υπηρεσίες, καφενεία και καταστήματα. Κεντρικό σημείο του νησιού θεωρείται ο Καρόδρομος του Τριοβάσαλου. Στο χωριό στέκει ο Άγιος Σπυρίδωνας, από τις αρχές του 19ου αιώνα. Το Πάσχα καίγεται ομοίωμα του Ιούδα, ενώ σε χωράφι ανάμεσα στα δύο χωριά Μήλου ρίχνονται δυναμίτες.

• Άγιος Νικόλαος Τρυπητής: Ο ναός χτίστηκε το 1888 και έχει εικόνες της Κρητικής Σχολής και του Εμμανουήλ Σκορδίλη.
• Παναγία Φανερωμένη: Το εκκλησάκι στον δρόμο προς τις Κατακόμβες έχει μέσα δύο τάφους με καμάρες.
• Άγιος Γεώργιος: Ο ναός του Πέρα Τριοβασάλου χρονολογείται από το 1849 και έχει μαρμάρινο τέμπλο και ψηφιδωτά στην αυλή.
• Πολεμικό Μουσείο: Στεγάζεται στην Πλάκα, σε παλιό καταφύγιο που φτιάχτηκε στη διάρκεια του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου.
• Τα χωριά Μήλου σε αριθμούς: Το 2011 ο Τριοβάσαλος είχε 838 κατοίκους, η Μήλος 749, ο Πέραν Τριοβάσαλος 649 και η Τρυπητή 540.

Οι αποστάσεις στον λόφο είναι μικρές, αφού ο Πέρα Τριοβάσαλος απέχει περίπου 1 χιλιόμετρο από την Πλάκα. Η Τρυπητή απέχει 5 χιλιόμετρα από τον Αδάμαντα και ο Πέρα Τριοβάσαλος μόλις 3. Από την Τρυπητή ο επισκέπτης φτάνει με τα πόδια στις Κατακόμβες και στο αρχαίο θέατρο. Εκεί κοντά βρέθηκε το 1820 η Αφροδίτη της Μήλου, που σήμερα βρίσκεται στο Λούβρο. Από το Κάστρο, πάνω από τα χωριά Μήλου, η θέα φτάνει στον κόλπο και στα γειτονικά νησιά.

Ποια χωριά Μήλου έχουν σύρματα στη θάλασσα;

Τα χωριά Μήλου με σύρματα είναι το Κλήμα, τα Μανδράκια, ο Φυροπόταμος, το Φουρκοβούνι, η Αρετή και ο Άγιος Κωνσταντίνος. Τα σύρματα είναι θέσεις φύλαξης για τις μικρές βάρκες, σκαμμένες στους ηφαιστειακούς τόφφους της ακτής. Βρίσκονται κυρίως στο Κλήμα, στα Μανδράκια και στον Φυροπόταμο, πάντα δίπλα στη θάλασσα.

Στη Μήλο, σύρματα λέγονται οι θέσεις φύλαξης μικρών βαρκών μέσα στον ηφαιστειακό τόφφο. Το όνομα βγαίνει από την κίνηση των ψαράδων, που έσερναν τη βάρκα από μέσα προς τα έξω. Αυτό γινόταν κάθε φορά που ήθελαν να τη ρίξουν ξανά στη θάλασσα. Μέσα στο σύρμα η βάρκα έμενε προστατευμένη από τις χειμωνιάτικες καιρικές συνθήκες. Τα σπιτάκια αυτά είναι υπόσκαφα, πολύχρωμα και σκαμμένα στα ηφαιστειακά βράχια της ακτής. Γι’ αυτό σύρματα υπάρχουν μόνο στα παραθαλάσσια χωριά Μήλου. Τα χωριά Μήλου με σύρματα απλώνονται στη βόρεια ακτή και μέσα στον μεγάλο κόλπο.

Το Κλήμα βρίσκεται στην είσοδο του όρμου της Μήλου, κάτω από το χωριό Τρυπητή. Απέχει 6 χιλιόμετρα από τον Αδάμαντα και από το 1978 έχει χαρακτηριστεί παραδοσιακός οικισμός. Ανάμεσα στα χωριά Μήλου, το Κλήμα είναι διάσημο για τα σπίτια των ψαράδων του. Τα διώροφα σύρματα του Κλήματος έχουν πόρτες και παράθυρα βαμμένα σε έντονα χρώματα. Στον πάνω όροφο του σπιτιού ζούσε ο ψαράς μαζί με την οικογένειά του. Στο ισόγειο, κατά τη διάρκεια του χειμώνα, φυλαγόταν η βάρκα του. Σήμερα κάποια από τα σύρματα λειτουργούν ως τουριστικά καταλύματα για επισκέπτες.

Στα βόρεια χωριά Μήλου ανήκουν τα Μανδράκια με το λιμανάκι, 4 χιλιόμετρα από τον Αδάμαντα. Εκεί τα σύρματα φυλάνε βάρκες και σύνεργα ψαρέματος, ενώ χρησιμεύουν και ως προσωρινές κατοικίες. Πάνω από τα σύρματα υψώνεται η εκκλησία της Ζωοδόχου Πηγής. Μπροστά στα σπίτια απλώνεται αμμουδιά περίπου 150 μέτρων, με σκούρο γκρι βοτσαλάκι και αλμυρίκια. Ο Φυροπόταμος στο βόρειο άκρο απέχει 3 χιλιόμετρα από την Πλάκα. Το λιμανάκι του είναι χτισμένο γύρω από έναν φυσικό κολπίσκο. Τον χειμώνα τα σύρματα κρατούν τις βάρκες, ενώ το καλοκαίρι οι ιδιοκτήτες τα κάνουν θερινές κατοικίες.

Άλλα τρία χωριά Μήλου με σύρματα είναι το Φουρκοβούνι, η Αρετή και ο Άγιος Κωνσταντίνος. Το Φουρκοβούνι βρίσκεται στο ομώνυμο ακρωτήριο, στην είσοδο του όρμου, σε υψόμετρο 10 μέτρων. Από το 1988 είναι παραδοσιακός οικισμός και απέχει 8 χιλιόμετρα από τον Αδάμαντα. Η Αρετή βρίσκεται κοντά, στην ανατολική είσοδο του μεγάλου όρμου, 7,5 χιλιόμετρα από την Πλάκα. Η τουριστική πύλη του δήμου τη χαρακτηρίζει λιλιπούτειο ψαροχώρι με μικρή παραλία και πολύχρωμα σύρματα. Ο Άγιος Κωνσταντίνος έχει αμμουδιά σε λιμανάκι κλειστό σαν λίμνη, με αρκετά σύρματα και δύο μικρές σπηλιές.

• Ερείπια της αρχαίας πόλης στο Κλήμα: Στην ευρύτερη περιοχή σώζονται ερείπια της παλιάς πόλης, του πρώτου λιμανιού του νησιού και δύο ακροπόλεων.
• Ιαματική πηγή στα βόρεια χωριά Μήλου: Στα Μανδράκια αναφέρεται η Πικροπηγή, μία από τις ιαματικές πηγές που οφείλονται στην υδροθερμική δράση του εδάφους.
• Παλιά σκάλα φόρτωσης στον Φυροπόταμο: Στην άκρη, μετά τα σπίτια των ψαράδων, στέκουν μια εγκαταλειμμένη σκάλα φόρτωσης και ο ναός του Αγίου Νικολάου.
• Γερμανικά οχυρά της Κατοχής στην Αρετή: Στην Αρετή σώζονται υπολείμματα οχυρωματικών έργων από τη γερμανική κατοχή του νησιού, που άρχισε τον Μάιο του 1941.
• Κάτοικοι στα χωριά Μήλου της ακτής: Στην απογραφή του 2021 τα Μανδράκια είχαν 13 κατοίκους, ο Φυροπόταμος 2 και το Φουρκοβούνι κανέναν κάτοικο.

Τα χωριά Μήλου με σύρματα κρατούν μια μορφή κατοίκησης δεμένη με το ψάρεμα και τη βάρκα. Το Κλήμα, το Φουρκοβούνι και η Αρετή βρίσκονται μέσα στον μεγάλο κόλπο του νησιού, κοντά στην είσοδό του. Τα Μανδράκια, ο Φυροπόταμος και ο Άγιος Κωνσταντίνος ανοίγουν προς τη βόρεια ακτή. Σε αρκετά σύρματα φυλάγονται ακόμη βάρκες και σύνεργα, γι’ αυτό αξίζει σεβασμός στον χώρο των ψαράδων. Στα χωριά Μήλου της ακτής, η παραλία του Κλήματος και η κοντινή Σχινωπή είναι κατάλληλες για κολύμπι.

Γιατί ο Αδάμαντας ξεχωρίζει στα χωριά Μήλου;

Ο Αδάμαντας ξεχωρίζει στα χωριά Μήλου επειδή είναι το κύριο λιμάνι και το επίνειο του νησιού. Χτίστηκε τον 19ο αιώνα από Κρητικούς πρόσφυγες, στη βορειοανατολική ακτή του μεγάλου κόλπου. Στην περιοχή του λειτουργούν σήμερα το Ναυτικό, το Εκκλησιαστικό και το Μεταλλευτικό Μουσείο, καθώς και μαρίνα για σκάφη αναψυχής.

Η Μήλος έχει σχήμα πετάλου και σχηματίζει στο κέντρο της έναν μεγάλο κόλπο. Αυτός είναι από τα μεγαλύτερα φυσικά λιμάνια της Ελλάδας. Γεωλογικά, είναι η κοιλότητα του κύριου ηφαιστειακού κρατήρα του νησιού. Το βάθος του μειώνεται από περίπου 130 σε 55 μέτρα. Ο κόλπος μπαίνει από τα βορειοδυτικά και χωρίζει τη Μήλο σε δύο σχεδόν ίσα μέρη. Γύρω από τον κόλπο απλώνονται χωριά Μήλου όπως ο Αδάμαντας, το Κλήμα, το Φουρκοβούνι και η Αρετή. Από τα χωριά Μήλου, ο Αδάμαντας είναι το πρώτο που αντικρίζει όποιος φτάνει με καράβι.

Οι πηγές τοποθετούν την αρχή του Αδάμαντα στο 1824 ή στο 1831. Τον έχτισαν Κρητικοί πρόσφυγες από τα Σφακιά, μετά από μια αποτυχημένη και αιματηρή επανάσταση κατά των Τούρκων. Το 1831 συνδέεται με ψήφισμα της κυβέρνησης Καποδίστρια για την εγκατάστασή τους στην περιοχή. Οι σημερινοί απόγονοι εκείνων των προσφύγων ονομάζονται στο νησί «Μηλοκρητικοί». Αυτή η κρητική καταγωγή δίνει στον Αδάμαντα ξεχωριστή θέση στα χωριά Μήλου. Πριν πάρει το σημερινό του όνομα, ο οικισμός λεγόταν «Αλαμάντο». Η παλιότερη μορφή του ονόματος είναι Αδάμας, από την ελληνική λέξη αδάμας, που σημαίνει διαμάντι.

Στα χωριά Μήλου, η Πλάκα έχει δύο μουσεία, ενώ στην περιοχή του Αδάμαντα λειτουργούν άλλα τρία. Το Ναυτικό Μουσείο άνοιξε τον Σεπτέμβριο του 2008, στο κτίριο της παλιάς Κοινότητας πάνω από το λιμάνι. Εκεί εκτίθενται σπάνιοι χάρτες, εργαλεία από οψιανό και η ξυλόβαρκα «Ειρήνη». Το Εκκλησιαστικό Μουσείο στεγάζεται από το 2000 στην Αγία Τριάδα, πολύ κοντά στο λιμάνι. Τον ναό τον αγόρασαν Κρητικοί πρόσφυγες το 1839 και τον έκαναν εκκλησία του χωριού τους. Το Μεταλλευτικό Μουσείο ιδρύθηκε το 1998 για να αναδείξει τη μεταλλευτική ιστορία και τη γεωλογία της Μήλου.

Η μαρίνα του Αδάμαντα δέχεται ιστιοπλοϊκά και άλλα ιδιωτικά σκάφη. Εκεί υπάρχουν καύσιμα, νερό και ηλεκτρικό ρεύμα. Τα πλοία της γραμμής φτάνουν στη Μήλο από το λιμάνι του Πειραιά. Το αεροδρόμιο του νησιού απέχει περίπου 4 χιλιόμετρα από το λιμάνι του Αδάμαντα. Ταξί περιμένουν τόσο στο λιμάνι όσο και στο αεροδρόμιο. Από τον Αδάμαντα ο δρόμος ανεβαίνει στο οροπέδιο πάνω από το λιμάνι. Εκεί βρίσκονται η Πλάκα, ο Τριοβάσαλος, ο Πέρα Τριοβάσαλος και η Τρυπητή. Γι’ αυτό το λιμάνι του Αδάμαντα λειτουργεί ως αφετηρία για τα ορεινά χωριά Μήλου.

• Αγγλογαλλικό κοιμητήριο του Κριμαϊκού πολέμου: Κοντά στον Αδάμαντα υπάρχει στρατιωτικό κοιμητήριο Άγγλων και Γάλλων, από την εποχή που ήταν ορμητήριο του γαλλικού στόλου.
• Βυθισμένα αρχαία κτίσματα στην παραλία: Μπροστά στην παραλία, σε βάθος περίπου 30 μέτρων, διακρίνονται ίχνη αρχαίου οικισμού που βυθίστηκε από καθίζηση του εδάφους.
• Λουτρά του Λάκκου σε φυσική σπηλιά: Κοντά στο λιμάνι αναβλύζει χλωριονατριούχο νερό στους 39 έως 41 βαθμούς, μέσα σε σκαλιστούς θαλάμους με μπανιέρες.
• Καταφύγιο της Κατοχής στον Αδάμαντα: Το μεγάλο καταφύγιο χρησίμευσε για χρόνια ως υδραγωγείο, αλλά αναστηλώθηκε και σήμερα είναι ανοιχτό για το κοινό.
• Ψηφιδωτά στην αυλή της Αγίας Τριάδας: Ο καλλιτέχνης Γιάγκος Καβρουδάκης έφτιαξε δύο ψηφιδωτά το 1937, και το ένα δείχνει δράκοντα στο σχήμα του νησιού.

Για αρκετά παραθαλάσσια χωριά Μήλου, η απόσταση από τον Αδάμαντα είναι μικρή. Τα Μανδράκια απέχουν 4 χιλιόμετρα από το λιμάνι, το Κλήμα 6 και το Φουρκοβούνι 8. Ο Αδάμαντας είναι σήμερα το μεγαλύτερο τουριστικό κέντρο της Μήλου. Ως εμπορικό κέντρο του νησιού, εξυπηρετεί και τα υπόλοιπα χωριά Μήλου. Τα περισσότερα σκάφη για θαλάσσιες εκδρομές αναχωρούν από εδώ και από τα Πολλώνια. Μια φορά τον χρόνο καταπλέει ακόμη γαλλικό πολεμικό πλοίο, για να τιμήσει τους νεκρούς του Κριμαϊκού πολέμου.

Τι κάνει την Πολλώνια ξεχωριστή στα χωριά Μήλου;

Ανάμεσα στα χωριά Μήλου, τα Πολλώνια είναι το ψαροχώρι του βορειοανατολικού άκρου και το δεύτερο λιμάνι του νησιού μετά τον Αδάμαντα. Από το λιμάνι του φεύγει τακτικά το μικρό πλοίο για τη γειτονική Κίμωλο. Γύρω από τον κόλπο απλώνονται αμμώδης παραλία με αλμυρίκια, ταβέρνες, εστιατόρια και νησιωτικά καφενεία.

Τα Πολλώνια, ή Απολλώνια, είναι χτισμένα γύρω από έναν μικρό κόλπο στο βορειοανατολικό άκρο της Μήλου. Ο οικισμός βρίσκεται σε υψόμετρο 10 μέτρων και απέχει σχεδόν 10 χιλιόμετρα από τον Αδάμαντα. Από την Πλάκα η απόσταση φτάνει τα 14 χιλιόμετρα. Η παράδοση συνδέει το όνομα με ναό του Απόλλωνα στον Φάρο της Πελεκούδας, ανατολικά του οικισμού. Τα ιδιωτικά σκάφη που φτάνουν στο νησί δένουν στη μαρίνα του Αδάμαντα ή στα Πολλώνια. Ο όρμος μετρά στα καλά προστατευμένα αγκυροβόλια της περιοχής, όπως και τα Βούδια, άλλο ένα από τα χωριά Μήλου.

Ανάμεσα στα βόρεια χωριά Μήλου, τα Πολλώνια κρατούν τη ζωή ενός ψαροχωριού. Στον μόλο μπροστά στην εκκλησία της Αγίας Παρασκευής δένουν τα αλιευτικά σκάφη των ντόπιων. Κάθε πρωί γυρίζουν φορτωμένα με ψάρια, χταπόδια και αστακούς. Οι ταβέρνες και τα εστιατόρια απλώνονται κατά μήκος της ακτής, ως αυτή την εκκλησία στο δεξί άκρο. Στην αριστερή πλευρά στέκει το εκκλησάκι του Αγίου Νικόλα, και πιο πέρα ξεκινά η χερσόνησος της Πελεκούδας. Εκεί υπάρχει ένας μικρός βράχος σε σχήμα καρέκλας. Κατά την τοπική παράδοση, όποιο ζευγάρι κάθεται πάνω του μένει μαζί για πάντα.

Η κεντρική παραλία των Πολλωνίων είναι αμμώδης και δημοφιλής στους παραθεριστές. Κοντά στον οικισμό υπάρχουν ακόμη δύο ακτές, η οργανωμένη παραλία του Πολυχρόνη και η «Πίσω Θάλασσα». Ως οικισμός, τα Πολλώνια αναφέρονται επίσημα πρώτη φορά το 1940, στην τότε κοινότητα Πέραν Τριοβασάλου. Ο πραγματικός πληθυσμός ανέβηκε από 152 κατοίκους το 1961 σε 180 το 1971, σε 233 το 1981 και σε 276 το 2011. Σήμερα ο οικισμός διαθέτει πολλά ενοικιαζόμενα δωμάτια, ξενοδοχεία, ταβέρνες και εστιατόρια. Στον κατάλογο με τα χωριά Μήλου, τα Πολλώνια ανήκουν στην Κοινότητα Τριοβασάλου του Δήμου Μήλου.

Από τα χωριά Μήλου, τα Πολλώνια είναι το μικρό λιμάνι που εξυπηρετεί κυρίως τη συγκοινωνία με την Κίμωλο. Η Κίμωλος απέχει μόλις μισό ναυτικό μίλι από τη Μήλο, πίσω από το στενό Αμμώνι πλάτους ενός χιλιομέτρου. Το πορθμείο ανοικτού τύπου κάνει τη διαδρομή αρκετές φορές την ημέρα. Από το ίδιο λιμάνι ξεκινούν καθημερινά και σκάφη για θαλάσσιες εκδρομές, όπως και από τον Αδάμαντα. Ανατολικά, σε απόσταση 6 χιλιομέτρων, απλώνεται η Πολύαιγος του Δήμου Κιμώλου. Το νησί ανήκει στο δίκτυο Natura 2000, και εκεί γεννά τα μικρά της η μεσογειακή φώκια.

• Βόρεια χωριά Μήλου – Πάχαινα: Ο οικισμός βρίσκεται σε υψόμετρο 20 μέτρων, και η αμμουδιά του με τα αλμυρίκια βλέπει βορειοδυτικά στα Γλαρονήσια.
• Γλαρονήσια της βόρειας ακτής: Οι βραχονησίδες απέναντι από την Πάχαινα πήραν μορφή από ηφαιστειακή λάβα πριν από 800 έως 700 χιλιάδες χρόνια.
• Αναρρίχηση στη Μήλο: Το νησί έχει δύο αναρριχητικά πεδία, την Τούρλα του Βανιού και τα Γλαρονήσια, που προσεγγίζονται από τα Πολλώνια.
• Μόνιμοι κάτοικοι στα χωριά Μήλου: Τα Πολλώνια κατέγραψαν 264 μόνιμους κατοίκους το 1991, 250 το 2001, 272 το 2011 και 268 το 2021.
• Φάρος απέναντι από τα χωριά Μήλου: Στην ανατολική πλευρά της Πολυαίγου υπάρχει φάρος από το 1898, στο ακρωτήρι Μάσκουλα, σε ύψος 138 μέτρων.

Για όποιον γυρίζει τα χωριά Μήλου, τα Πολλώνια είναι η αφετηρία της Διαδρομής 4 «Αγγεριά». Ο περίπατος ξεκινά από την παραλία, όπου κάνουν στάση τα λεωφορεία, και περνά από ορυχεία μπεντονίτη. Ύστερα παίρνει χωματόδρομο προς τα βόρεια, κατευθύνεται προς την Πάχαινα, συνεχίζει ανάμεσα σε κέδρους ως τη Φυλακωπή και επιστρέφει στα Πολλώνια. Στο πρώτο κομμάτι, πάνω από τα βόρεια χωριά Μήλου, φαίνονται η Κίμωλος και η ακατοίκητη Πολύαιγος. Η σελίδα για τα Πολλώνια της Μήλου περιγράφει τον οικισμό πιο αναλυτικά.

Ποιο από τα χωριά Μήλου ήταν η παλιά πρωτεύουσα;

Από τα χωριά Μήλου, η Ζεφυρία ήταν η παλιά πρωτεύουσα, γνωστή και ως Χώρα. Οι Βενετοί την ίδρυσαν τον 13ο αιώνα στην ενδοχώρα της ανατολικής Μήλου. Σεισμοί και επιδημίες την άδειασαν τον 18ο αιώνα, και η πρωτεύουσα πέρασε στην Πλάκα. Σήμερα είναι ένα αγροτικό χωριό με 190 κατοίκους.

Από τα χωριά Μήλου, η Ζεφυρία βρίσκεται στην ενδοχώρα, στο κέντρο του ανατολικού τμήματος του νησιού. Το υψόμετρό της είναι μόλις 10 μέτρα. Απέχει 5,5 χιλιόμετρα από τον Αδάμαντα και 9 χιλιόμετρα από την Πλάκα. Το χωριό απλώνεται σε έναν μεγάλο κάμπο και αναφέρεται και ως Κάμπος. Στην αρχαιότητα, το όνομα Ζεφυρία ήταν ένα από τα ονόματα του ίδιου του νησιού. Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος γράφει ότι ο Αριστοτέλης ονόμαζε τη Μήλο Ζεφυρία. Η λέξη συνδέεται με τον Ζέφυρο, τον δυτικό άνεμο, αφού η Μήλος ανήκει στις δυτικές Κυκλάδες.

Οι Βενετοί ίδρυσαν τον οικισμό τον 13ο αιώνα, την περίοδο της Ενετοκρατίας. Το χωριό άνθισε και έγινε πρωτεύουσα πάνω από όλα τα χωριά Μήλου, χάρη στην παρουσία των πειρατών. Η πανώλη χτύπησε τη Μήλο το 1687, το 1688 και το 1689, κάθε φορά για πάνω από τρεις μήνες. Η επιδημία του 1689 σκότωσε 700 από τους 4.000 κατοίκους του νησιού. Το 1704 η πανώλη γύρισε μαζί με άνθρακα και σκότωσε σχεδόν όλα τα παιδιά. Το 1767 η Ζεφυρία εγκαταλείφθηκε, μετά από σεισμούς και επιδημίες από τα αέρια των ρηγμάτων.

Μεγάλο μέρος των κατοίκων μετακινήθηκε τότε κυρίως προς τον Αδάμαντα. Η σημερινή Πλάκα δημιουργήθηκε από την εγκατάλειψη της Ζεφυρίας ή Χώρας. Γι’ αυτό η Πλάκα δεν λέγεται Χώρα, παρόλο που σήμερα είναι η πρωτεύουσα και έδρα του δήμου. Μετά την Τουρκοκρατία, το 1835, η Ζεφυρία ορίστηκε έδρα του ομώνυμου δήμου. Η απογραφή του 1951 κατέγραψε 409 κατοίκους στο χωριό. Ο αριθμός έπεσε στους 239 το 1971, στους 150 το 1991 και στους 176 το 2011. Ανάμεσα στα χωριά Μήλου, η Ζεφυρία ανήκει σήμερα στην Κοινότητα Τρυπητής, με χαρακτήρα κυρίως αγροτικό.

Στο κέντρο του χωριού δεσπόζει ο ναός της Παναγίας Πορτιανής. Η ακριβής χρονολογία της κατασκευής του δεν είναι γνωστή. Μια επιγραφή όμως δείχνει ότι ο ναός υπήρχε ήδη πριν από το 1576. Εδώ σώζεται η παλιά Μητρόπολη της Μήλου, μαζί με την ομότοιχη εκκλησία του Αγίου Νικολάου. Κάθε 15 Αυγούστου γίνεται εδώ ένα από τα σημαντικότερα πανηγύρια στα χωριά Μήλου. Εικόνες κρητοβυζαντινής τέχνης από τις εκκλησίες της Ζεφυρίας φυλάσσονται σήμερα στην Παναγία Κορφιάτισσα της Πλάκας. Η ενορία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου περιλαμβάνει και τον Άγιο Χαράλαμπο και τον Άγιο Σώζοντα.

• Ρεματιά της Λαγκάδας: Από τη Ζεφυρία ο χωματόδρομος ακολουθεί τη ρεματιά της Λαγκάδας, σχεδόν δίπλα στην κοίτη του χειμάρρου.
• Ορυχεία κοντά στα χωριά Μήλου: Στις πλαγιές της ρεματιάς σώζονται στοές όπου γινόταν παλιά εξόρυξη λευκού καολίνη για χρήση στην κεραμική.
• Γεωμορφές γύρω από τα χωριά Μήλου: Ο θαλασσινός αέρας έχει σκαλίσει στις πλαγιές ηφαιστειακούς βράχους που μερικές φορές θυμίζουν κεφάλια ζώων με ανοιχτό στόμα.
• Παλιά Θειωρυχεία: Ο ίδιος δρόμος κατηφορίζει στη χαράδρα του Παλιορέματος ως τα Θειωρυχεία, το μόνο διατηρητέο βιομηχανικό συγκρότημα της Μήλου.
• Μνημείο αντίστασης: Μια λιτή μαρμάρινη πλάκα δίπλα στον δρόμο θυμίζει επιχείρηση κατά των γερμανικών στρατευμάτων κατοχής στις 23/12/1944.

Για όποιον γυρίζει τα χωριά Μήλου, η Ζεφυρία είναι πέρασμα προς τις νότιες παραλίες της Αγίας Κυριακής και του Παλαιοχωρίου. Η Διαδρομή 3 των γεωλογικών περιπάτων ξεκινά από το Μεταλλευτικό Μουσείο. Μετά από 2,3 χιλιόμετρα στον παραλιακό δρόμο του Αδάμαντα, στρίβει αριστερά σε μια κεντρική διασταύρωση προς τη Ζεφυρία. Από τα χωριά Μήλου, η Ζεφυρία είναι το σημείο όπου ξεδιπλώνεται η διαδρομή προς τα Θειωρυχεία. Η ξεχωριστή σελίδα για τη Ζεφυρία της Μήλου δίνει περισσότερες λεπτομέρειες για το χωριό.

Ποια χωριά Μήλου βρίσκονται στη νότια ακτή;

Στη νότια ακτή τα χωριά Μήλου είναι μικροί οικισμοί δίπλα σε παραλίες: Παλιοχώρι, Προβατάς και Αγία Κυριακή. Οι τρεις οικισμοί απέχουν 9 έως 14 χιλιόμετρα από το λιμάνι του Αδάμαντα. Τα βράχια τους έχουν έντονα ηφαιστειακά χρώματα και σε δύο από αυτούς το έδαφος βγάζει ακόμη θερμά αέρια.

Το Παλιοχώρι είναι οικισμός και παραλία μαζί, όπως όλα τα νότια χωριά Μήλου. Απέχει περίπου 13 χιλιόμετρα από την Πλάκα και 14 από τον Αδάμαντα. Η απογραφή του 2021 κατέγραψε εκεί 17 κατοίκους, ενώ το 2011 ήταν 25. Η παραλία του έχει μήκος σχεδόν 2 χιλιομέτρων και μεγάλη φήμη σε όλο το νησί. Τα βράχια γύρω από την ακτή έχουν κόκκινο, ροζ, κίτρινο και λευκόγκριζο χρώμα. Η ακτή έχει χοντρή άμμο, μικρά πολύχρωμα βότσαλα και βαθιά καθαρά νερά. Στην περιοχή υπάρχουν ενοικιαζόμενα δωμάτια και λίγα κέντρα εστίασης για τους λουόμενους.

Στα νότια χωριά Μήλου η μεταηφαιστειακή δράση φαίνεται ακόμη καθαρά στο έδαφος της ακτής. Στην Αγία Κυριακή και στο Παλιοχώρι υπάρχουν ενεργές σολφατάρες και φουμαρόλες με θερμοκρασία έως και 100 βαθμούς Κελσίου. Από αυτές βγαίνουν αέρια από το εσωτερικό της Γης και η παρουσία του θείου είναι έντονη. Στο Παλιοχώρι, εκτός από τα πολύχρωμα βράχια της ακτής, αναβλύζουν και θερμά νερά. Από τα νότια χωριά Μήλου, ο Προβατάς έχει και δικά του ιαματικά λουτρά. Οι θερμές πηγές της Μήλου φτάνουν τους 55 βαθμούς Κελσίου και τις ανέφερε ήδη ο Ιπποκράτης.

Ο Προβατάς απέχει περίπου 9 χιλιόμετρα νότια από τον Αδάμαντα και 12 χιλιόμετρα από την Πλάκα. Στην απογραφή του 2021 είχε 33 μόνιμους κατοίκους, ενώ το 2011 είχε 27. Σε αντίθεση με άλλα νότια χωριά Μήλου, ο πληθυσμός του αυξήθηκε σε αυτή τη δεκαετία. Η παραλία του, ανάμεσα στη Φυριπλάκα και στον Κήπο, έχει τρεις μικρούς κολπίσκους που χωρίζονται με βράχια. Η άμμος έχει χρυσοκόκκινο χρώμα χάρη στα οξείδια του σιδήρου, και τα νερά είναι πολύ ρηχά. Γύρω από την παραλία υπάρχουν ξενοδοχείο, ενοικιαζόμενα δωμάτια και ταβέρνες για τους επισκέπτες.

Ο οικισμός της Αγίας Κυριακής απέχει περίπου 10 χιλιόμετρα από τον Αδάμαντα και 13 από την Πλάκα. Πήρε το όνομά του από το ομώνυμο εκκλησάκι που υπάρχει στην περιοχή της ακτής. Η παραλία του οικισμού έχει χοντρή άμμο και λευκά βότσαλα και γεμίζει κόσμο τους καλοκαιρινούς μήνες. Στον χερσαίο αρχαιολογικό χώρο σώζεται το αρχαίο λιμάνι με τους αποθηκευτικούς του χώρους. Ο δρόμος προς την Αγία Κυριακή και το Παλιοχώρι περνά μέσα από τον αγροτικό οικισμό της Ζεφυρίας. Τα δύο αυτά χωριά Μήλου ανήκουν μαζί με τη Ζεφυρία στην Κοινότητα Τρυπητής.

• Η παραλία της Φυριπλάκας: Ανάμεσα στον Προβατά και στο Τσιγκράδο υψώνονται ψηλά ηφαιστειακά βράχια πάνω από γκριζόλευκη ψιλή άμμο και λευκό βότσαλο.
• Το ηφαίστειο της Φυριπλάκας: Είναι ένα από τα δύο σβηστά ηφαίστεια του νησιού, μαζί με το ηφαίστειο του Τράχηλα στα βορειοδυτικά.
• Πληθυσμός στα χωριά Μήλου: Στην Αγία Κυριακή απογράφηκαν μόλις 12 κάτοικοι το 2021, ενώ στην απογραφή του 2011 ήταν ακόμη 31.
• Φυσαλίδες μέσα στη θάλασσα: Η Μήλος έχει και υποθαλάσσιες ατμίδες, όπου το αέριο ανεβαίνει από τον βυθό στην επιφάνεια ως φυσαλίδες.
• Γερμανικά οχυρά στον Προβατά: Κατά την Κατοχή οι Γερμανοί έχτισαν εκεί οχυρωματικά έργα, και σήμερα σώζονται ακόμη στην περιοχή τα υπολείμματά τους.

Για κολύμπι, τα νότια χωριά Μήλου δίνουν τρεις πολύ διαφορετικές ακτές με άμμο, βότσαλα και βράχια. Ο Προβατάς ταιριάζει σε οικογένειες με παιδιά, γιατί τα νερά του είναι πολύ ρηχά. Το Παλιοχώρι ταιριάζει σε όσους αναζητούν βαθιά νερά και έντονα ηφαιστειακά χρώματα. Η Αγία Κυριακή συνδυάζει το κολύμπι με τα ερείπια του αρχαίου λιμανιού της. Και στα τρία νότια χωριά Μήλου υπάρχουν ενοικιαζόμενα δωμάτια κοντά στην παραλία. Όλες οι ακτές του νησιού παρουσιάζονται στη σελίδα για τις παραλίες της Μήλου.

Πώς είναι χτισμένα τα σπίτια στα χωριά Μήλου;

Τα σπίτια στα χωριά Μήλου ακολουθούν την κυκλαδίτικη αρχιτεκτονική: λευκοί τοίχοι, επίπεδες στέγες και στενά πλακόστρωτα σοκάκια. Στα ψαροχώρια της ακτής τα σύρματα για τις βάρκες είναι σκαμμένα μέσα στους μαλακούς ηφαιστειακούς τόφφους. Η Πλάκα, η Τρυπητή και το Κλήμα έχουν χαρακτηριστεί επίσημα παραδοσιακοί οικισμοί από το 1978.

Στα χωριά Μήλου, όπως σε όλες τις Κυκλάδες, τα παλιά σπίτια χτίστηκαν με απλά μέσα και με τοπικά υλικά. Οι χτίστες ήταν οι ίδιοι οι ένοικοι, και τα υλικά τους έμεναν ανεπεξέργαστα. Η βασική μορφή ήταν ο μονόχωρος κύβος, 3 επί 4 μέτρα, με ύψος 2,5 μέτρα. Το μέγεθος το όριζε η έλλειψη ξυλείας, αφού τα δοκάρια δεν ξεπερνούσαν τα τρία μέτρα. Οι τοίχοι έχουν πάχος 60 έως 80 εκατοστά και κρατούν την επιθυμητή θερμοκρασία. Το λευκό χρώμα των τοίχων περιορίζει την απορρόφηση της θερμότητας από τον καυτό ήλιο.

Η Πλάκα δείχνει καθαρά πώς χτίζονταν τα μεγάλα χωριά Μήλου πάνω σε υψώματα. Είναι χτισμένη σε υψόμετρο 220 μέτρων, με στενά πλακόστρωτα σοκάκια ανάμεσα στα σπίτια. Τα σοκάκια αυτά χτίστηκαν αρχικά για να προστατεύουν τους κατοίκους από τους πειρατές. Μέσα στον οικισμό απαγορεύεται η κυκλοφορία των αυτοκινήτων. Στο ψηλότερο σημείο, πάνω σε λόφο ηφαιστειακής προέλευσης, οι Ενετοί έχτισαν το Κάστρο τον 13ο αιώνα. Η Τρυπητή, σχεδόν ενωμένη με την Πλάκα, είναι χτισμένη σε μαλακά ηφαιστειακά πετρώματα γεμάτα τρύπες. Από αυτά τα τρυπημένα πετρώματα πήρε το χωριό και το όνομά του.

Στα παραθαλάσσια χωριά Μήλου ξεχωρίζουν τα σύρματα, υπόσκαφα σπιτάκια σκαμμένα στους ηφαιστειακούς τόφφους. Τα συναντά κανείς κυρίως στο Κλήμα, στα Μανδράκια και στον Φυροπόταμο, δίπλα στη θάλασσα. Το όνομα θυμίζει πώς οι ψαράδες έσερναν τις βάρκες από το εσωτερικό τους για να τις ξαναρίξουν στη θάλασσα. Στο Κλήμα είναι συνήθως διώροφα κτίρια, με πόρτες και παράθυρα βαμμένα σε έντονα χρώματα. Στον πάνω όροφο ζούσε η οικογένεια του ψαρά, ενώ το ισόγειο φύλαγε τη βάρκα κατά τον χειμώνα. Σήμερα κάποια σύρματα λειτουργούν ως τουριστικά καταλύματα ή θερινές κατοικίες των ιδιοκτητών τους.

Στην Τρυπητή, ένα από τα παραδοσιακά χωριά Μήλου, σώζονται αναπαλαιωμένοι ανεμόμυλοι που άλεθαν παλιά σιτηρά. Σήμερα οι περισσότεροι από αυτούς χρησιμοποιούνται ως καταλύματα για επισκέπτες. Στο κέντρο του χωριού δεσπόζει ο Άγιος Νικόλαος, χτισμένος το 1888 με μαρμάρινο τέμπλο. Το σχέδιό του ακολούθησε τον ομώνυμο ναό της Σύρου, ενώ το εικονοστάσι είναι του 17ου αιώνα. Στην Πλάκα, η Παναγία η Κορφιάτισσα χτίστηκε το 1820 σε βυζαντινό-κυκλαδίτικο ρυθμό. Είναι η μητρόπολη του νησιού και έχει χαρακτηριστεί επίσης αρχαίο μνημείο. Στο παραθαλάσσιο ψαροχώρι του Κλήματος βρίσκεται ο σπηλαιώδης ναός της Αγίας Παρασκευής.

• Ο προσανατολισμός των σπιτιών: Τα κυκλαδίτικα σπίτια κοιτούν συνήθως νοτιοανατολικά, ενώ ένα βόρειο άνοιγμα φέρνει το καλοκαίρι δροσιά από τα μελτέμια.
• Ομοίωμα σπιτιού από την προϊστορία: Σε τάφους της Εποχής του Ορείχαλκου στη Μήλο βρέθηκε πώρινο ομοίωμα ορθογώνιου κτηρίου με σαμαρωτή στέγη.
• Οι εκκλησίες του Κάστρου: Στην κορυφή στέκει η Μέσα Παναγιά, δηλαδή η Κοίμηση της Θεοτόκου, και πιο κάτω η Παναγία Θαλασσίτρα.
• Η εκκλησία της Ζωοδόχου Πηγής: Τα Μανδράκια είναι από τα ψαράδικα χωριά Μήλου, και η εκκλησία τους δεσπόζει πάνω από τα σύρματα.
• Πέτρα στα χωριά Μήλου: Το καταφύγιο των Πλακών από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο διατηρείται σήμερα πολύ καλά χάρη στην εξαιρετική λιθοδομή του.

Η αρχιτεκτονική στα χωριά Μήλου δένει με το ηφαιστειακό έδαφος του νησιού. Τα σύρματα σκάφτηκαν σε τόφφο και η Τρυπητή χτίστηκε σε τρυπημένο ηφαιστειακό βράχο. Οι ίδιοι μαλακοί βράχοι επέτρεψαν και το σκάψιμο των Κατακομβών κοντά στην Τρυπητή. Από τα χωριά Μήλου, το Κλήμα έγινε διάσημο για τα πολύχρωμα διώροφα σύρματά του. Τα σύρματα θεωρούνται χαρακτηριστικό γνώρισμα της κυκλαδίτικης αρχιτεκτονικής, δίπλα στο λευκό κυβικό σπίτι. Και οι δύο μορφές κατοικίας στα χωριά Μήλου χρησιμοποιούν υλικά από το ίδιο το νησί.

Πώς γυρίζει κανείς τα χωριά Μήλου σε μια μέρα;

Τα χωριά Μήλου στο ύψωμα πάνω από τον Αδάμαντα χωρούν άνετα σε μία μέρα. Η Πλάκα, η Τρυπητή και το Κλήμα γυρίζονται με τα πόδια, ενώ τα παραθαλάσσια ψαροχώρια θέλουν αυτοκίνητο ή σκάφος. Η μέρα κλείνει με ηλιοβασίλεμα από το Ενετικό Κάστρο, στην κορυφή της Πλάκας.

Η Πλάκα, ο Τριοβάσαλος, ο Πέρα Τριοβάσαλος και η Τρυπητή βρίσκονται όλα σε ύψωμα πάνω από τον Αδάμαντα. Έτσι τα ψηλά χωριά Μήλου στέκουν κοντά μεταξύ τους και ο περίπατος δεν χρειάζεται όχημα. Η Τρυπητή είναι σχεδόν ενωμένη με την Πλάκα, χτισμένη αμφιθεατρικά πάνω από τα ερείπια της κλασικής πόλης. Η Πλάκα στέκει σε υψόμετρο 220 μέτρων και η Τρυπητή σε 150 μέτρα. Από την Τρυπητή η πορεία κατεβαίνει την πλαγιά όπου απλωνόταν η αρχαία πόλη της Μήλου. Οι Κατακόμβες και το αρχαίο θέατρο βρίσκονται τόσο κοντά, που φτάνει κανείς εκεί ακόμη και με τα πόδια. Το Κλήμα κλείνει τη βόλτα ως το πιο χαμηλό από τα τρία χωριά Μήλου, στην είσοδο του όρμου κάτω από την Τρυπητή.

Η περιήγηση με αυτοκίνητο στα χωριά Μήλου ξεκινά από τον Αδάμαντα, το κύριο λιμάνι στη βορειοανατολική ακτή του κόλπου. Η Τρυπητή απέχει 5 χιλιόμετρα βορειοδυτικά από τον Αδάμαντα και το Κλήμα 6 χιλιόμετρα. Η σηματοδοτημένη γεωδιαδρομή «Νύχια» αρχίζει από το λιμάνι και ακολουθεί τον κεντρικό δρόμο προς την Πλάκα. Έχει μήκος 8,5 χιλιόμετρα και γίνεται με αυτοκίνητο, με ποδήλατο ή με τα πόδια. Μια παράκαμψη διασχίζει τον οικισμό Κλιματοβούνι και φτάνει στο παλιό ξωκλήσι της Παναγίας Τουρλιανής. Στην Τρυπητή ο τσιμεντόδρομος σταματά σε χώρο στάθμευσης, και η συνέχεια προς τις Κατακόμβες γίνεται ανάμεσα σε αιωνόβιες ελιές. Λίγο πιο κάτω, πινακίδα δείχνει πού βρέθηκε η Αφροδίτη, και ο χωματόδρομος καταλήγει στο αρχαίο θέατρο.

Όποιος δεν θέλει να κρατά τιμόνι διαλέγει μια οργανωμένη εκδρομή ξηράς, με παραλαβή από το κατάλυμα και αρχηγό ομάδας. Ο δήμος δίνει στοιχεία και για ενοικίαση πούλμαν, πρακτική λύση για μεγάλες ομάδες που γυρίζουν τα χωριά Μήλου μαζί. Οι μέρες με τζιπ στηρίζονται στο δίκτυο χωματόδρομων της Μήλου, που είναι το μεγαλύτερο στις Κυκλάδες. Οι χωματόδρομοι φτάνουν σε παραλίες, ξωκλήσια και ορυχεία, και σε κάποια σημεία έχουν μεγάλο βαθμό δυσκολίας. Το ηλεκτρικό ποδήλατο έχει ενσωματωμένο κινητήρα που βοηθά τον αναβάτη στην προώθηση. Η κατανάλωση ενέργειας είναι 24% χαμηλότερη από το απλό ποδήλατο, με τη μεγαλύτερη διαφορά στις ανηφόρες. Αυτό μετρά στην άνοδο από τον Αδάμαντα προς τα ψηλά χωριά Μήλου.

Από τη θάλασσα, τα παραθαλάσσια χωριά Μήλου φαίνονται μαζί με τα σύρματα πάνω στην ακτή. Τα περισσότερα σκάφη αναχωρούν καθημερινά από το λιμάνι του Αδάμαντα και από τα Πολλώνια. Οι θαλάσσιες εκδρομές φτάνουν και σε παραλίες που δεν είναι προσβάσιμες από τη στεριά. Τα σύρματα είναι θέσεις φύλαξης βαρκών, σκαμμένες στους ηφαιστειακούς τόφφους δίπλα στο νερό. Βρίσκονται κυρίως στο Κλήμα, στα Μανδράκια και στον Φυροπόταμο. Στα κύρια παραδοσιακά χωριά Μήλου με ψαρολίμανο ανήκουν ακόμη η Αρετή, ο Άγιος Κωνσταντίνος, το Φουρκοβούνι και ο Εμπούριος. Είναι χτισμένα σε μικρούς κολπίσκους, σκαμμένα σε μαλακό βράχο ή σε φυσικές κοιλότητες. Κοντά στο Κλήμα σώζονται τα ερείπια της παλιάς πόλης και του πρώτου λιμανιού του νησιού.

• Τα χωριά Μήλου με λεωφορείο: Τα αστικά λεωφορεία εξυπηρετούν ορισμένες περιοχές, με αρκετά συχνά δρομολόγια τους θερινούς μήνες.
• Μονοπάτι της αρχαίας πόλης: Σηματοδοτημένο μονοπάτι 850 μέτρων κατεβαίνει στην Τραμυθιά και τελειώνει στο ξωκλήσι του Αγίου Νικολάου.
• Δρόμος του Προφήτη Ηλία: Ο δρόμος ως την κορυφή των 751 μέτρων ανοίγει θέα στο πέλαγος και στο Κλέφτικο.
• Από την Πλάκα στον Τράχηλα: Λίγο πριν από τον Φυροπόταμο, βατός χωματόδρομος ανηφορίζει αριστερά προς την ερημική παραλία του Τράχηλα.
• Ηλεκτρικό ποδήλατο χωρίς δίπλωμα: Ως τα 25 χιλιόμετρα την ώρα, ο αναβάτης δεν χρειάζεται πινακίδες, ασφάλεια ή δίπλωμα.

Το τελευταίο σημείο της μέρας είναι το Ενετικό Κάστρο του 13ου αιώνα, στην κορυφή του λόφου της Πλάκας. Από εκεί φαίνεται το ηλιοβασίλεμα, μαζί με πανοραμική θέα στον κόλπο και σε γειτονικά κυκλαδονήσια. Το Κάστρο πατά σε λόφο ηφαιστειακής προέλευσης και κάποτε έλεγχε την κίνηση των πλοίων στον κόλπο. Τα πλακόστρωτα σοκάκια της Πλάκας χτίστηκαν αρχικά για προστασία από τους πειρατές. Όποιος θέλει να δέσει τα χωριά Μήλου με σκάφος και πεζοπορία βρίσκει ιδέες στις συνδυαστικές εκδρομές στη Μήλο.

Τι άλλο ρωτούν για τα χωριά Μήλου;

Για τα χωριά Μήλου οι επισκέπτες ρωτούν συχνά ποιο χωριό είναι η πρωτεύουσα και πόσοι ζουν στο νησί. Ρωτούν ακόμη πού δένουν τα πλοία, ποια χωριά ταιριάζουν σε οικογένειες και πού βρίσκονται τα μουσεία. Η τελευταία ερώτηση αφορά το αεροδρόμιο, τις πτήσεις και τα ταξί.

Ποιο από τα χωριά Μήλου είναι η πρωτεύουσα του νησιού;

Πρωτεύουσα είναι η Πλάκα, που επίσημα ονομάζεται Μήλος και είναι έδρα του Δήμου Μήλου. Το 1835 ορίστηκε έδρα του νέου δήμου και το 1912 μετονομάστηκε σε Μήλος. Η πρωτεύουσα αποτελείται από δύο οικισμούς, την Πλάκα και τις Πλάκες. Παλαιότερη πρωτεύουσα του νησιού ήταν η Ζεφυρία. Στην Πλάκα στεγάζονται σήμερα οι περισσότερες δημόσιες υπηρεσίες του νησιού. Η Τρυπητή και τα Πολλώνια ανήκουν σε άλλες κοινότητες του ίδιου δήμου. Από το 1978 η Πλάκα έχει χαρακτηριστεί παραδοσιακός οικισμός.

Πόσοι κάτοικοι ζουν σήμερα στα χωριά Μήλου;

Η Μήλος είχε πληθυσμό 5.302 κατοίκους στην απογραφή του 2021. Ο Αδάμαντας, το επίνειο και κύριο λιμάνι, μετρούσε 1.268 κατοίκους στην ίδια απογραφή. Το Κλήμα είχε μόλις 8 κατοίκους, παρά τη φήμη των συρμάτων του. Στις αρχές του 18ου αιώνα ο πληθυσμός του νησιού ξεπερνούσε τους 6.000 κατοίκους. Το 1798 είχε πέσει κάτω από τους 500 ανθρώπους. Ως το 1821 ξανανέβηκε στους 5.000 κατοίκους. Το ανώτατο σημείο ήρθε το 1928, με 6.562 κατοίκους.

Πού δένουν τα πλοία που φτάνουν στα χωριά Μήλου;

Το κύριο λιμάνι είναι ο Αδάμαντας, που αποτελεί και το πολιτιστικό και εμπορικό κέντρο του νησιού. Τα πλοία φτάνουν από τον Πειραιά, είτε απευθείας είτε μέσω Κύθνου, Σερίφου, Σίφνου και κάποτε Κιμώλου. Τους θερινούς μήνες υπάρχει συχνή σύνδεση με Σύρο, Πάρο, Νάξο, Σαντορίνη, Κρήτη και Ρόδο. Τα Πολλώνια είναι το δεύτερο λιμάνι, με τακτική σύνδεση με την Κίμωλο μέσω μικρού πλοίου. Η μαρίνα του Αδάμαντα δέχεται ιδιωτικά σκάφη, με ανεφοδιασμό, νερό και ρεύμα.

Ποια χωριά Μήλου ταιριάζουν σε οικογένειες με παιδιά;

Τα Πολλώνια βρίσκονται στο βορειοανατολικό άκρο του νησιού, σε υψόμετρο μόλις 10 μέτρων. Η κεντρική τους παραλία είναι αμμώδης και δημοφιλής στους παραθεριστές. Στο χωριό υπάρχουν ακόμη δύο παραλίες, η μία από αυτές οργανωμένη. Η παραλία του Κλήματος, μαζί με την κοντινή Σχινωπή, είναι κατάλληλη για κολύμπι. Μέσα στην Πλάκα απαγορεύεται η κυκλοφορία αυτοκινήτων, αν και περνούν μοτοσικλέτες και μοτοποδήλατα. Για οικογένειες, αυτά τα χωριά Μήλου δένουν το κολύμπι με τον περίπατο στα σοκάκια.

Ποια μουσεία λειτουργούν στα χωριά Μήλου;

Στην Πλάκα, το Αρχαιολογικό Μουσείο στεγάζεται σε νεοκλασικό κτίριο του Ερνέστου Τσίλλερ. Εκεί εκτίθεται αντίγραφο της Αφροδίτης, φτιαγμένο στα εργαστήρια του Λούβρου. Το Λαογραφικό βρίσκεται πίσω από την εκκλησία της Παναγίας της Κορφιάτισσας. Το Πολεμικό στεγάζεται σε παλιό καταφύγιο του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου. Στον Αδάμαντα λειτουργούν το Ναυτικό, το Εκκλησιαστικό και το Μεταλλευτικό, που δημιουργήθηκε το 1998. Το Εκκλησιαστικό στεγάζεται στην εκκλησία της Αγίας Τριάδας, πολύ κοντά στο λιμάνι. Οι συλλογές περιγράφονται αναλυτικά στα μουσεία της Μήλου.

Πώς φτάνει κανείς με αεροπλάνο στα χωριά Μήλου;

Ο Κρατικός Αερολιμένας Μήλου εγκαινιάστηκε στις 17 Ιανουαρίου 1973. Το νέο κτίριο του αεροσταθμού ολοκληρώθηκε το 1995. Ο διάδρομος έχει μήκος μόλις 1.030 μέτρα και δέχεται μόνο μικρά αεροσκάφη. Την ίδια στιγμή χωρούν στο δάπεδο ένα τέτοιο αεροσκάφος ή δύο ακόμη μικρότερα. Από το αεροδρόμιο Ελευθέριος Βενιζέλος της Αθήνας γίνονται 2 ή 3 απευθείας πτήσεις την ημέρα. Στη Μήλο κυκλοφορούν 15 ταξί, που περιμένουν τόσο στο λιμάνι όσο και στο αεροδρόμιο.