Ζεφυρία Μήλου

• ΖΕΦΥΡΙΑ

Η Ζεφυρία βρίσκεται 5.5 χλμ έξω από τον Αδάμαντα και αποτελούσε την πρώτη πρωτεύουσα του νησιού. Σήμερα η Ζεφυρία είναι ένας αγροτικός οικισμός οπού θα βρείτε την παλιά Μητρόπολη της Μήλου, Παναγία η Πορτιανή, μαζί με την ομότοιχη εκκλησία του Αγίου Νικολάου.

Ζεφυρία Μήλος: το χωριό της ενδοχώρας ήταν κάποτε η Χώρα και η πρωτεύουσα του νησιού. Βρίσκεται στις Κυκλάδες, στο νησί Μήλος, στο κέντρο της ανατολικής πλευράς. Ιδρύθηκε στα χρόνια των Βενετών και σήμερα είναι ζωντανός αγροτικός οικισμός. Η Ζεφυρία Μήλος απέχει 5,5 χιλιόμετρα από το λιμάνι του Αδάμαντα. Στο κέντρο της σώζεται ακόμη η παλιά μητρόπολη του νησιού.

Οι ενότητες που ακολουθούν εξηγούν πού βρίσκεται η Ζεφυρία Μήλος και γιατί ήταν πρωτεύουσα. Εξηγούν και γιατί εγκαταλείφθηκε. Περιγράφουν την παλιά εκκλησία, τα ορυχεία και τις παραλίες της περιοχής. Ακολουθούν οι οργανωμένες εκδρομές και οι συχνές ερωτήσεις των επισκεπτών για το χωριό. Οι εκδρομές στο νησί μπορούν να κλειστούν online, ώστε το πρόγραμμα να οργανωθεί από πριν.

Πού βρίσκεται η Ζεφυρία Μήλος;

Η Ζεφυρία Μήλος βρίσκεται στην ενδοχώρα, στο κέντρο της ανατολικής Μήλου. Απέχει 5,5 χιλιόμετρα από τον Αδάμαντα και 9 από την Πλάκα. Είναι αγροτικός οικισμός σε μεγάλο κάμπο, στον δρόμο προς τις νότιες παραλίες της Αγίας Κυριακής και του Παλιοχωρίου.

Ο οικισμός ανήκει στην ενδοχώρα του νησιού και όχι στην ακτή. Ο Αδάμαντας, το λιμάνι και το εμπορικό κέντρο της Μήλου, απέχει περίπου 5,5 χιλιόμετρα. Η Πλάκα, η σημερινή πρωτεύουσα και έδρα του δήμου, βρίσκεται περίπου 9 χιλιόμετρα μακριά. Και από τα δύο σημεία η Ζεφυρία Μήλος βρίσκεται προς τα νοτιοανατολικά, στην ανατολική πλευρά του νησιού. Η Μήλος έχει σχήμα πετάλου και πλάτος 23 χιλιόμετρα, από βορειοανατολικά προς νοτιοδυτικά. Το δυτικό μισό της Μήλου είναι το πιο άγριο και δεν έχει χωριά.

Γύρω από το χωριό απλώνεται ένας μεγάλος κάμπος, ο κάμπος της Ζεφυρίας. Ο οικισμός έχει χαρακτήρα κυρίως αγροτικό. Πέρα από τον κάμπο, ένας χωματόδρομος ακολουθεί τη ρεματιά της Λαγκάδας, σχεδόν δίπλα στην κοίτη του χειμάρρου. Στις λοφοπλαγιές της διαδρομής «Ηφαίστειο» υπάρχουν «λούμπες», τεχνητοί λάκκοι των κτηνοτρόφων για το νερό της βροχής. Σε σημείο αυτής της διαδρομής υπάρχει θέα προς τη Ζεφυρία.

Η Ζεφυρία Μήλος βρίσκεται στη διαδρομή προς τα νότια παράλια. Όποιος κατευθύνεται στην Αγία Κυριακή ή στο Παλιοχώρι περνά από το χωριό. Στο κέντρο του οικισμού δεσπόζει ο ναός της Παναγίας Πορτιανής. Η Αγία Κυριακή είναι γνωστή για την παραλία της με χοντρή άμμο και λευκά βότσαλα. Βρίσκεται στα νότια παράλια και απέχει περίπου 10 χιλιόμετρα από τον Αδάμαντα. Το Παλιοχώρι απέχει περίπου 14 χιλιόμετρα από το ίδιο λιμάνι.

Η Ζεφυρία Μήλος ανήκει σε ηφαιστειογενές νησί, όπου οι ηφαιστειακοί βράχοι καλύπτουν τη μεγαλύτερη έκταση. Η ηφαιστειακή δραστηριότητα ξεκίνησε πριν από 2 έως 3 εκατομμύρια χρόνια και σταμάτησε πριν από 90.000 χρόνια. Στην Αγία Κυριακή και στο Παλιοχώρι υπάρχουν ενεργές σολφατάρες και φουμαρόλες με θερμοκρασία έως 100 βαθμούς Κελσίου. Στο νησί υπάρχουν και θερμές πηγές με θερμοκρασία έως 55 βαθμούς Κελσίου. Περισσότερα για όλους τους οικισμούς υπάρχουν στη σελίδα για τα χωριά της Μήλου.

• Ζεφυρία Μήλος: ανήκει στην Κοινότητα Τρυπητής του Δήμου Μήλου, μαζί με το Κλήμα και την Κάναβα.
• Όνομα: η Ζεφυρία ήταν στην αρχαιότητα όνομα ολόκληρου του νησιού και συνδέεται με τον δυτικό άνεμο Ζέφυρο.
• Πλάκα: η σημερινή πρωτεύουσα είναι κτισμένη σε υψόμετρο 220 μέτρων, με θέα προς τον κόλπο.
• Διασταύρωση: στον παραλιακό δρόμο του Αδάμαντα, 2,3 χιλιόμετρα από το Μεταλλευτικό Μουσείο, στρίβει προς τη Ζεφυρία.
• Κεδρολίβαδο: λιβάδι με διάσπαρτους αιωνόβιους κέδρους, πριν από τις λοφοπλαγιές με θέα προς τη Ζεφυρία.

Σήμερα η Ζεφυρία Μήλος είναι ζωντανός αγροτικός οικισμός και ενδιάμεσος σταθμός προς τα νότια παράλια. Παλαιότερα όμως είχε πολύ μεγαλύτερο ρόλο στη ζωή του νησιού. Εδώ βρισκόταν η Χώρα, η πρωτεύουσα ολόκληρης της Μήλου, πριν η Πλάκα πάρει τη θέση της. Η επόμενη ενότητα εξηγεί γιατί ο ρόλος αυτός ανήκε στη Ζεφυρία και όχι σε άλλον οικισμό.

Γιατί η Ζεφυρία Μήλος ήταν πρωτεύουσα;

Η Ζεφυρία Μήλος ήταν η πρωτεύουσα του νησιού, γνωστή ως Χώρα, από την εποχή των Βενετών, τον 13ο αιώνα. Άνθισε ως η έδρα της Μήλου, με την παλιά μητρόπολη του νησιού στο κέντρο της. Η Πλάκα πήρε τη θέση της μόνο όταν ο οικισμός εγκαταλείφθηκε.

Η Ζεφυρία δημιουργήθηκε από τους Βενετούς τον 13ο αιώνα. Το 1204 η Δ΄ Σταυροφορία είχε διαλύσει τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Ο Μάρκος Σανούδος ήταν ανιψιός του Δόγη της Βενετίας Ενρίκο Ντάντολο. Ο Μάρκος Σανούδος ίδρυσε το 1207 το Δουκάτο του Αρχιπελάγους, με έδρα τη Νάξο. Την ίδια χρονιά κατέλαβε τα υπόλοιπα νησιά των Κυκλάδων, μαζί με τη Μήλο. Η Ζεφυρία Μήλος γεννήθηκε έτσι στη βενετική εποχή του Αιγαίου.

Σύμφωνα με τον δήμο, η Ζεφυρία άνθισε και έγινε η πρωτεύουσα του νησιού χάρη στην ύπαρξη των πειρατών. Ο οικισμός ονομαζόταν και Χώρα. Η Πλάκα δημιουργήθηκε από την εγκατάλειψη του προηγούμενου οικισμού, της Ζεφυρίας ή Χώρας. Γι’ αυτό η σημερινή πρωτεύουσα δεν αποκαλείται Χώρα. Το όνομα Πλάκα προήλθε από το επίπεδο έδαφος, όπου χτίστηκαν τα σπίτια όταν το Κάστρο δεν αρκούσε. Η Ζεφυρία Μήλος – η παλιά Χώρα – έμεινε στη μνήμη του νησιού ως η παλιά πρωτεύουσα.

Το 1566 το Δουκάτο του Αρχιπελάγους πέρασε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Μετά το 1579, με τον θάνατο του κυβερνήτη Ιωσήφ Νάζη, οι Κυκλάδες έγιναν οθωμανική επαρχία. Στις αρχές του 18ου αιώνα ο πληθυσμός της Μήλου ξεπέρασε τους 6.000 κατοίκους, κυρίως Έλληνες χριστιανούς. Η Ζεφυρία εγκαταλείφθηκε το 1767, πάνω από δύο αιώνες μετά την οθωμανική κυριαρχία. Η Ζεφυρία Μήλος έζησε έτσι μεγάλο μέρος της ζωής της κάτω από οθωμανική διοίκηση.

Η εκκλησιαστική σημασία της Ζεφυρίας φαίνεται στην Παναγία την Πορτιανή. Ο ναός στο κέντρο του οικισμού είναι η παλιά μητρόπολη της Μήλου και η μόνη εκκλησία της Παλιάς Χώρας που διασώθηκε. Οι Λατίνοι άρχοντες του νησιού ήταν Καθολικοί, αλλά η πλειοψηφία των κατοίκων ήταν Ορθόδοξοι. Στα οθωμανικά χρόνια το νησί είχε δύο επισκόπους, έναν Ορθόδοξο και έναν Καθολικό. Ο Έλληνας επίσκοπος ήταν πλουσιότερος και είχε μεγαλύτερα έσοδα. Έτσι η Ζεφυρία Μήλος ήταν και κέντρο της εκκλησιαστικής ζωής.

• Ζεφυρία Μήλος: ο πρώτος Καθολικός επίσκοπος της Μήλου διορίστηκε το 1253, στα χρόνια της βενετικής διοίκησης.
• Σανούδοι: ο Οίκος των Σανούδων κυβέρνησε το δουκάτο εννέα γενεές, πριν τον διαδεχθεί ο Οίκος των Κρίσπων.
• Διοίκηση: το νησί είχε Τούρκο δικαστή, τον Καδή, και Βοεβόδα, υπεύθυνο για τη συλλογή των φόρων.
• Κάστρο: κοντά στον ναό της Πορτιανής υπήρχε κάστρο με πύλη.
• Φορολογία: οι νησιώτες είχαν μεγάλη αυτονομία, αλλά υπέφεραν από την υψηλή φορολογία των Οθωμανών.

Η Ζεφυρία Μήλος κράτησε τον τίτλο της πρωτεύουσας μέχρι την εγκατάλειψη του οικισμού τον 18ο αιώνα. Έπειτα η Πλάκα, χτισμένη ψηλά πάνω από τον κόλπο, πήρε τη θέση της Χώρας και έγινε η νέα πρωτεύουσα. Το χωριό του κάμπου έμεινε αγροτικός οικισμός με τη μητρόπολη ως βασικό μνημείο. Ο λόγος της εγκατάλειψης εξηγείται στην επόμενη ενότητα, μαζί με τα γεγονότα που άλλαξαν τη ζωή των κατοίκων.

Γιατί εγκαταλείφθηκε η Ζεφυρία Μήλος;

Η Ζεφυρία Μήλος εγκαταλείφθηκε το 1767, όταν οι σεισμοί κατέστρεψαν την πόλη. Επιδημίες, που προκλήθηκαν από τα αέρια των ρηγμάτων, ανάγκασαν τους κατοίκους να μετοικίσουν. Η πρωτεύουσα του νησιού μεταφέρθηκε στην Πλάκα και ο παλιός οικισμός έμεινε αγροτικό χωριό της ενδοχώρας.

Η Ζεφυρία δημιουργήθηκε από τους Βενετούς τον 13ο αιώνα και άνθισε. Έγινε πρωτεύουσα του νησιού χάρη στην ύπαρξη των πειρατών, όπως αναφέρει η τουριστική πηγή της Μήλου. Την περίοδο των Κρίσπι, ως το 1566, η Μήλος άρχισε να γίνεται ορμητήριο πειρατών. Το ευρύτερο πλαίσιο εκείνων των αιώνων περιγράφει η ιστορία της Μήλου. Η Ζεφυρία Μήλος ήταν η πρωτεύουσα του νησιού, πριν ο ρόλος αυτός μεταφερθεί στην Πλάκα. Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας οι Τούρκοι δεν κατοίκησαν μόνιμα το νησί και εισέπρατταν φόρους μέσω επιτρόπων.

Στις αρχές του 18ου αιώνα ο πληθυσμός του νησιού ξεπέρασε τους 6.000 κατοίκους, στη συντριπτική τους πλειοψηφία Έλληνες και χριστιανοί. Οι ισχυροί σεισμοί του αιώνα έπληξαν τη Ζεφυρία, μια πόλη που υπήρχε ήδη από τον 13ο αιώνα. Η εγκατάλειψη άρχισε στα μέσα του 18ου αιώνα, όταν μεγάλο μέρος των κατοίκων έφυγε από τον οικισμό. Η τοπική πηγή ορίζει το 1767 ως έτος της εγκατάλειψης. Η Ζεφυρία Μήλος έχασε τότε τον ρόλο της πρωτεύουσας, και ο ρόλος αυτός πέρασε στην Πλάκα.

Οι επιδημίες ήταν η δεύτερη αιτία της φυγής. Η πηγή του νησιού τις συνδέει με τα αέρια των ρηγμάτων, που ανάγκασαν τους κατοίκους να μετοικίσουν. Η Μήλος είναι στρωματοηφαίστειο χωρίς εκρήξεις στους ιστορικούς χρόνους. Το έδαφός της έχει όμως έντονη μεταηφαιστειακή υδροθερμική δράση, που δίνει και πολλές θερμές πηγές. Τα ιαματικά λουτρά του νησιού ήταν γνωστά από την αρχαιότητα. Η ηφαιστειακή δραστηριότητα ξεκίνησε πριν από 2-3 εκατομμύρια χρόνια και σταμάτησε πριν από 90.000 χρόνια. Η Ζεφυρία Μήλος εγκαταλείφθηκε, κατά την πηγή, και για τους δύο λόγους μαζί.

Οι κάτοικοι μετακινήθηκαν κυρίως προς τον Αδάμαντα. Η Πλάκα, σε υψόμετρο 220 μέτρων, δημιουργήθηκε από την εγκατάλειψη της Ζεφυρίας. Το όνομά της προέρχεται από το επίπεδο έδαφος, όπου χτίστηκαν σπίτια όταν το Κάστρο δεν έφτανε για τον πληθυσμό. Στο ύψωμα πάνω από τον Αδάμαντα βρίσκονται και οι οικισμοί Τριοβάσαλος, Πέρα Τριοβάσαλος και Τρυπητή. Τα σοκάκια της Πλάκας χτίστηκαν αρχικά για προστασία από τους πειρατές. Η Πλάκα έχει χαρακτηριστεί παραδοσιακός οικισμός από το 1978. Η Ζεφυρία Μήλος – ο παλιός οικισμός της ενδοχώρας – έμεινε δίπλα σε μεγάλο κάμπο.

• Χώρα: Η Ζεφυρία ήταν γνωστή και ως Χώρα, οπότε η Πλάκα δεν φέρει αυτό το όνομα.
• Πειρατές: Η Βενετία δεν μπορούσε να ελέγξει τις πειρατικές επιδρομές, και το 1537 κατέλαβε τη Μήλο ο Μπαρμπαρόσα.
• Κάστρο: Το Κάστρο, στο ψηλότερο σημείο της Πλάκας, χτίστηκε από Ενετούς τον 13ο αιώνα, μετά το 1204.
• Τρυπητή: Διοικητικά η Ζεφυρία Μήλος ανήκει στην Κοινότητα Τρυπητής, μαζί με την Κάναβα, το Κλήμα και τη Σχινωπή.
• Ζεφυρία Μήλος: Σήμερα είναι ζωντανός αγροτικός οικισμός με περίπου 150 κατοίκους και δρόμο προς τις παραλίες Αγίας Κυριακής και Παλαιοχωρίου.

Η Ζεφυρία Μήλος δεν χάθηκε μετά την εγκατάλειψη. Η Παναγία Πορτιανή είναι η μόνη εκκλησία της Παλαιάς Χώρας που διασώθηκε. Ο οικισμός γύρω της έχει χαρακτήρα κυρίως αγροτικό και δικό του μεγάλο κάμπο. Εικόνες από τις εκκλησίες της παλιάς πρωτεύουσας φυλάσσονται σήμερα στον Αδάμαντα και στην Πλάκα. Το 1767 έκλεισε την εποχή της πρωτεύουσας, όχι όμως την ιστορία του οικισμού. Έτσι η Ζεφυρία Μήλος έμεινε χωρίς πρωτεύουσα, αλλά όχι χωρίς ναό. Την ιστορία του ναού εξηγεί η επόμενη ενότητα.

Ποια εκκλησία έχει η Ζεφυρία Μήλος;

Η Ζεφυρία Μήλος έχει την Παναγία Πορτιανή, την παλιά μητρόπολη του νησιού, που σώζεται στο κέντρο του οικισμού. Ο ναός είναι ενωμένος με την εκκλησία του Αγίου Χαραλάμπου και ανάγεται σε χρόνους πριν από το 1576. Προστατεύεται ως διατηρητέο μνημείο της Ζεφυρίας.

Στο κέντρο της Ζεφυρίας δεσπόζει η Παναγία η Πορτιανή, γνωστή και ως Πορταΐτισσα. Ήταν η παλιά μητρόπολη του νησιού, μέσα στην Παλαιά Χώρα της Ζεφυρίας. Ο ναός είναι ενωμένος με τη διπλανή εκκλησία του Αγίου Χαραλάμπου. Ο ενιαίος ναός είναι η μόνη εκκλησία της Παλαιάς Χώρας που διασώθηκε. Η μητρόπολη της Μήλου βρίσκεται σήμερα στην Πλάκα, στον Ιερό Ναό Γενέσεως Θεοτόκου ή Παναγία Κορφιάτισσα. Η Ζεφυρία Μήλος κράτησε τον ναό, ενώ η έδρα της μητρόπολης πέρασε στην Πλάκα.

Το όνομα «Πορτιανή» συνδέεται, κατά την τοπική πηγή, με την πύλη του κάστρου που υπήρχε κοντά στον ναό. Η ακριβής χρονολογία κατασκευής του δεν είναι γνωστή. Επιγραφή αναφέρει ότι ο ναός ανάγεται σε χρόνους πριν από το 1576. Ο οικισμός γύρω του ιδρύθηκε από τους Βενετούς τον 13ο αιώνα. Την Οθωμανική περίοδο το νησί είχε δύο επισκόπους, έναν Ορθόδοξο και έναν Καθολικό. Ο Έλληνας επίσκοπος ήταν πιο πλούσιος και είχε μεγαλύτερα έσοδα. Η Ζεφυρία Μήλος ανήκει εκκλησιαστικά στην ενορία της Κοίμησης της Θεοτόκου.

Ο σεισμός του 18ου αιώνα, την εποχή της Τουρκοκρατίας, κατέστρεψε την πόλη και ερήμωσε την εκκλησία. Το 1864 η εικόνα της Παναγίας της Πορτιανής μεταφέρθηκε στον νέο ναό της Κοίμησης της Θεοτόκου στον Αδάμαντα. Μαζί της μεταφέρθηκαν άλλες ιστορικές εικόνες και μέρη από τον πλούσιο εσωτερικό διάκοσμο. Οι ντόπιοι αποκαλούν τον νέο ναό Άγιο Χαράλαμπο. Βρίσκεται πίσω από το λιμάνι του Αδάμαντα, στο υψηλότερο σημείο του χωριού. Έτσι η Ζεφυρία Μήλος έχασε τις εικόνες της, που διασώθηκαν σε άλλον ναό.

Ο ναός της Παναγίας της Πορτιανής υπάγεται στη 2η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων του Υπουργείου Πολιτισμού. Προστατεύεται ως διατηρητέο μνημείο και φυλάσσει παλιές τοιχογραφίες και κειμήλια. Η Ζεφυρία Μήλος – με τον ναό της στο κέντρο – έχει έτσι επίσημη προστασία για το κτίριο που διασώθηκε. Η ενορία της Ζεφυρίας καταγράφει δύο ενότητες: την Παναγία Πορτιανή με τον Άγιο Χαράλαμπο και τον Άγιο Σώζοντα στον Προβατά, στο νότιο τμήμα του νησιού. Ο Προβατάς απέχει περίπου 9 χιλιόμετρα από τον Αδάμαντα.

• Ζεφυρία Μήλος: Κάθε 15 Αυγούστου οργανώνεται ένα από τα σημαντικότερα πανηγύρια του νησιού, προς τιμήν της Παναγίας.
• Αδάμαντας: Η εκκλησία της Κοίμησης πήρε το όνομά της από την Πορτιανή και από τον Άγιο Χαράλαμπο της Ζεφυρίας.
• Τέμπλο: Το ξυλόγλυπτο τέμπλο ήρθε από τη Ζεφυρία, και η πολύτιμη εικόνα της Παναγίας έχει ασημένιο φύλλο.
• Πλάκα: Η Παναγία Κορφιάτισσα φυλάσσει επίσης εικόνες κρητοβυζαντινής τέχνης από τις εκκλησίες της Ζεφυρίας.
• Άγιος Σώζων: Το εκκλησάκι έχει απλό εσωτερικό διάκοσμο και ενδιαφέρουσες εικόνες στο τέμπλο του.

Η Παναγία Πορτιανή μένει στη Ζεφυρία, ενώ οι εικόνες της παλιάς πρωτεύουσας βρίσκονται στον Αδάμαντα και στην Πλάκα. Όποιος ενδιαφέρεται για τις εκκλησίες της Ζεφυρίας συνδέει έτσι τρεις θέσεις του νησιού. Η πρώτη είναι ο ναός του οικισμού, και οι άλλες δύο είναι οι ναοί με τις εικόνες. Η Ζεφυρία Μήλος κρατά τον ναό, και οι νεότεροι οικισμοί κρατούν τις εικόνες. Έτσι η θρησκευτική ζωή της παλιάς πρωτεύουσας μετακινήθηκε μαζί με τους κατοίκους.

Ποια ορυχεία βρίσκονται γύρω από τη Ζεφυρία Μήλος;

Η Ζεφυρία Μήλος βρίσκεται στο κέντρο της ανατολικής Μήλου, ανάμεσα σε στοές καολίνη, παλιά Θειωρυχεία και ορυχεία μπεντονίτη. Ο ανηφορικός δρόμος από τις Αλυκές προς την ενδοχώρα περνά πάνω σε μαλακό στρώμα περλίτη, που μοιάζει με άμμο. Κοντά στον Αδάμαντα βρίσκεται και το Μεταλλευτικό Μουσείο.

Η Μήλος διαθέτει σημαντικό ορυκτό πλούτο, κυρίως βιομηχανικά ορυκτά. Ο οψιανός ήταν το ορυκτό των προϊστορικών χρόνων, ενώ ο καολίνης και η ποζολάνη ακολούθησαν στους ιστορικούς. Σήμερα εξορύσσονται μπεντονίτης, περλίτης, ποζολάνη και μικρές ποσότητες καολίνη, με επιφανειακές εκσκαφές, και εξάγονται σε όλο τον κόσμο. Η Ζεφυρία Μήλος βρίσκεται μέσα σε αυτό το τοπίο, και οι πλαγιές γύρω της κρατούν ορατά σημάδια της παλιάς εξόρυξης. Το δίκτυο χωματόδρομων του νησιού είναι το μεγαλύτερο στις Κυκλάδες και φτάνει μέχρι τα ορυχεία.

Η διαδρομή από τις Αλυκές στρίβει σε ανηφορικό ασφαλτόδρομο, που γίνεται βατός χωματόδρομος πάνω σε μαλακό στρώμα περλίτη. Ο περλίτης είναι άμορφο ηφαιστειακό γυαλί με σχετικά υψηλή περιεκτικότητα σε νερό. Σχηματίστηκε υποθαλάσσια, από μεγάλα ρεύματα του ηφαιστείου, που σε κάποιες περιόδους βρισκόταν κάτω από τη θάλασσα. Στις τομές του δρόμου φαίνονται στρώματα από πυροκλαστικές αποθέσεις, κυρίως άμμους. Ο διογκωμένος περλίτης έχει εκτυφλωτικό λευκό χρώμα, λόγω των παγιδευμένων φυσαλίδων. Πιο νότια, μετά το Κεδρολίβαδο, ανοίγει η θέα προς τη Ζεφυρία Μήλος.

Η διαδρομή Ζεφυρία Μήλος – Θειωρυχεία αφήνει πίσω τον μεγάλο κάμπο του χωριού και ακολουθεί τη ρεματιά της Λαγκάδας. Στις πλαγιές της ρεματιάς υπάρχουν σε πολλά σημεία στοές, όπου γινόταν εξόρυξη λευκού καολίνη. Ο καολίνης της Μήλου δεν είναι ιδιαίτερα λευκός, γιατί περιέχει οξείδια του σιδήρου. Ο κατηφορικός δρόμος από τη Ζεφυρία Μήλος καταλήγει στα παλιά Θειωρυχεία. Είναι το μόνο βιομηχανικό συγκρότημα της Μήλου που έχει χαρακτηριστεί διατηρητέο. Το θείο εξορυσσόταν στο νησί μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα. Στον κατήφορο η βλάστηση είναι πολύ υποβαθμισμένη.

Τα Πολλώνια βρίσκονται στο βορειοανατολικό άκρο της Μήλου, ενώ η Ζεφυρία Μήλος είναι στο κέντρο της ανατολικής πλευράς. Μετά το ξωκλήσι της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού αρχίζουν οι ζώνες των ορυχείων. Ο μπεντονίτης είναι άργιλος που αποτελείται κυρίως από σμεκτίτη. Εκεί βρίσκεται μεγάλη αποθήκη μπεντονίτη, κλειστή για περιβαλλοντικούς λόγους, και πίσω της η μονάδα ξηραντήριων. Το μεγάλο ορυχείο της Αγγεριάς φαίνεται από ειδικά διαμορφωμένο σημείο παρατήρησης, με πολύχρωμους γεωλογικούς σχηματισμούς. Από τον ανηφορικό δρόμο μετά την πύλη των εγκαταστάσεων φαίνονται η Κίμωλος και η ακατοίκητη Πολύαιγος.

• Ζεφυρία Μήλος: ο παραλιακός δρόμος του Αδάμαντα στρίβει αριστερά προς το χωριό 2,3 χιλιόμετρα μετά το Μεταλλευτικό Μουσείο.
• Περλίτης: διογκώνεται 7 έως 15 φορές, όταν θερμανθεί στους 650 έως 900 βαθμούς Κελσίου.
• Τσαντίλη: το αποκατεστημένο ορυχείο μπεντονίτη έχει πληρωθεί και έχουν τελειώσει οι φυτεύσεις στα πρανή του.
• Καολίνης: το Συνεδριακό Κέντρο Μήλου είναι το αναστηλωμένο κτήριο του παλιού εργοστασίου επεξεργασίας καολίνη.
• Μήλια γη: αποτελούταν κυρίως από καολίνη και έδινε το λευκό χρώμα στους καλλιτέχνες της αρχαιότητας, όπως στον Απελλή.

Η εικόνα των ορυχείων ολοκληρώνεται με το Μεταλλευτικό Μουσείο Μήλου. Βρίσκεται περίπου 500 μέτρα από τον Αδάμαντα, στον παραλιακό δρόμο προς τα ανατολικά. Το ισόγειο παρουσιάζει τη μεταλλευτική ιστορία του νησιού. Ο πρώτος όροφος δείχνει τα ορυκτά, από τη νεολιθική εποχή μέχρι σήμερα. Προβάλλονται και ταινίες για την εξόρυξη, μαζί με αφηγήσεις παλιών μεταλλωρύχων. Έτσι η Ζεφυρία Μήλος γίνεται το κέντρο μιας διαδρομής ανάμεσα σε παλιά και σύγχρονα ορυχεία.

Ποιες παραλίες είναι κοντά στη Ζεφυρία Μήλος;

Η Ζεφυρία Μήλος βρίσκεται στη διαδρομή προς τις νότιες παραλίες της Αγίας Κυριακής και του Παλιοχωρίου. Και οι δύο έχουν πολύχρωμα βότσαλα, χοντρή άμμο και δροσερά νερά, ενώ η Αγία Κυριακή είναι οργανωμένη. Στο Παλιοχώρι αναβλύζουν και θερμά νερά ανάμεσα σε κόκκινα, ροζ και κίτρινα βράχια.

Όποιος περνά από τη Ζεφυρία Μήλος φτάνει στις νότιες παραλίες της Αγίας Κυριακής και του Παλιοχωρίου. Η νότια ακτή του νησιού έχει συνολικά 21 παραλίες, καταγραμμένες από ανατολικά προς δυτικά. Πρώτη στον κατάλογο είναι η Ψαροβολάδα, δεύτερη η Αγία Κυριακή και έκτο το Παλιοχώρι. Ανάμεσα στην Αγία Κυριακή και στο Παλιοχώρι βρίσκονται οι παραλίες Φύρλιγκος, Σπαθί και Τουρκάκι. Ο κατάλογος συνεχίζει προς τα δυτικά με τον Τούρλο, τον Γέρακα, τον Κάλαμο, το Τσιγκράδο και τη Φυριπλάκα. Ακολουθούν ο Προβατάς και ο Άγιος Σώστης.

Στην Αγία Κυριακή φτάνει η διαδρομή από τη Ζεφυρία Μήλος, και η παραλία είναι μεγάλη και οργανωμένη. Διαθέτει ξαπλώστρες, ομπρέλες, beach bars και γήπεδο beach volley. Το βότσαλο είναι πολύχρωμο, η αμμουδιά χοντρή και τα νερά δροσερά. Κοντά στην παραλία υπάρχουν μερικά ενοικιαζόμενα δωμάτια και ένα εστιατόριο. Στην περιοχή της έγινε η πιο πρόσφατη φρεατική έκρηξη του νησιού, ανάμεσα στον 1ο και στον 3ο αιώνα μ.Χ. Οι φρεατικές εκρήξεις της Μήλου προκάλεσαν τοπικές καταστροφές.

Το Παλιοχώρι είναι οικισμός και παραλία μαζί, στα νοτιοδυτικά παράλια του νησιού. Απέχει περίπου 13 χιλιόμετρα από την Πλάκα και 14 από τον Αδάμαντα. Η διαδρομή Ζεφυρία Μήλος – Παλιοχώρι καταλήγει σε παραλία με έκταση σχεδόν 2 χιλιομέτρων, εξαιρετικά δημοφιλή. Αποτελείται από πολύχρωμα βότσαλα, χοντρή άμμο και βαθιά πεντακάθαρα νερά. Τα βράχια γύρω της έχουν κόκκινο, ροζ, κίτρινο και λευκόγκριζο χρώμα. Στην περιοχή υπάρχουν ενοικιαζόμενα δωμάτια. Στο Παλιοχώρι αναβλύζουν θερμά νερά, αποτέλεσμα της ηφαιστειακής ενέργειας.

Για όποιον ξεκινά από τη Ζεφυρία Μήλος, η ηφαιστειακή δραστηριότητα του νησιού αφήνει ίχνη στις νότιες παραλίες. Οι ηφαιστειακοί βράχοι καλύπτουν τη μεγαλύτερη έκταση της Μήλου. Η δραστηριότητα ξεκίνησε πριν από 2 έως 3 εκατομμύρια χρόνια και σταμάτησε πριν από 90.000 χρόνια. Στη Μήλο υπάρχουν ενεργές σολφατάρες και φουμαρόλες με θερμοκρασία έως 100 βαθμούς Κελσίου. Βρίσκονται στην Αγία Κυριακή, στο Παλιοχώρι, στις Πυρωμένες και στον Αδάμαντα. Σε αυτές τις περιοχές η παρουσία του θείου είναι έντονη. Οι θερμές πηγές του νησιού φτάνουν τους 55 βαθμούς Κελσίου.

• Ζεφυρία Μήλος: το χωριό, η Αγία Κυριακή και το Παλιοχώρι ανήκουν στην Κοινότητα Τρυπητής, μαζί με την Κάναβα.
• Παλιοχώρι: ο οικισμός απογράφηκε με 17 κατοίκους το 2021 και με 25 το 2011, ενώ υπάρχουν λίγα κέντρα εστίασης.
• Φυριπλάκα: η παραλία έχει θεόρατα ηφαιστειακά βράχια, λευκόγκριζη ψιλή άμμο, λευκό βότσαλο και ρηχά γαλαζοπράσινα νερά.
• Τσιγκράδο: η παραλία βρίσκεται ανατολικά της Φυριπλάκας, μέσα σε βράχια, με λευκή άμμο και σμαραγδένια νερά.
• Ηφαίστειο Φυριπλάκας: είναι σβηστό, βρίσκεται στα νοτιοανατολικά και έχει κρατήρα με διάμετρο 1700 μέτρα και ύψος περίπου 220 μέτρα.

Η Μήλος έχει πάνω από 75 μικρές και μεγάλες παραλίες. Στον κατάλογο του νησιού η ανατολική πλευρά έχει 12 και η νότια 21. Με μελτέμια και βόρειους ανέμους προτιμώνται οι παραλίες μέσα στον κόλπο ή στη νότια πλευρά. Περισσότερες ακτές αναφέρονται στις παραλίες της Μήλου. Υπάρχουν και υποθαλάσσιες ατμίδες, όπου το αέριο φτάνει στην επιφάνεια ως φυσαλίδες. Η Ζεφυρία Μήλος μένει η ενδοχώρα που ενώνει τις δύο γνωστές νότιες παραλίες με τα ηφαιστειακά τοπία γύρω τους.

Πώς συνδυάζεται η Ζεφυρία Μήλος με εκδρομές;

Η Ζεφυρία Μήλος βρίσκεται στο κέντρο της ανατολικής Μήλου και ταιριάζει εύκολα σε μια οργανωμένη εκδρομή στο νησί. Όποιος πηγαίνει προς τις νότιες παραλίες Αγία Κυριακή και Παλιοχώρι περνά από τον οικισμό. Τα περισσότερα σκάφη θαλάσσιων εκδρομών αναχωρούν καθημερινά από το λιμάνι του Αδάμαντα και των Πολλωνίων.

Μια εκδρομή με όχημα εκτός δρόμου διασχίζει την ενδοχώρα της Μήλου και χρησιμοποιεί τους χωματόδρομους του νησιού. Το δίκτυό τους είναι το μεγαλύτερο στις Κυκλάδες. Οι χωματόδρομοι καταλήγουν σε παραλιακές τοποθεσίες, ξωκλήσια και ορυχεία, άρα ακτές, εκκλησάκια και παλιά μεταλλεία χωρούν στην ίδια πορεία. Στο νησί εξορύσσονται σήμερα μπεντονίτης, περλίτης, ποζολάνη και μικρές ποσότητες καολίνη, που εξάγονται σε όλο τον κόσμο. Η Ζεφυρία Μήλος λειτουργεί σε τέτοια πορεία ως ενδιάμεση στάση ανάμεσα στην ενδοχώρα και τις ακτές. Σε κάποια σημεία οι διαδρομές έχουν μεγάλο βαθμό δυσκολίας.

Μια εκδρομή στα κεντρικά αξιοθέατα συνδέει τη Ζεφυρία με την Πλάκα, τη σημερινή πρωτεύουσα του νησιού και έδρα του Δήμου Μήλου. Στο ψηλότερο σημείο της Πλάκας βρίσκεται το Κάστρο, που κτίστηκε από τους Ενετούς τον 13ο αιώνα πάνω σε ηφαιστειακό λόφο. Στην Πλάκα στεγάζεται και το αρχαιολογικό μουσείο της Μήλου. Η Πλάκα είναι χαρακτηρισμένη παραδοσιακός οικισμός από το 1978, και η κυκλοφορία αυτοκινήτων απαγορεύεται μέσα σε αυτήν. Η Ζεφυρία Μήλος ανήκει στην Κοινότητα Τρυπητής. Ανάμεσα στην Τρυπητή και το Κλήμα απλώνεται η αρχαία πόλη, όπου σώζεται το αρχαίο θέατρο.

Ο δρόμος που περνά από τον οικισμό καταλήγει στις παραλίες της Αγίας Κυριακής και του Παλιοχωρίου. Στη διαδρομή Ζεφυρία Μήλος – Παλιοχώρι ο επισκέπτης φτάνει σε παραλία σχεδόν δύο χιλιομέτρων, που θεωρείται εξαιρετικά δημοφιλής. Έχει πολύχρωμα βότσαλα, χοντρή άμμο και δροσερά βαθιά νερά. Στα βράχια κυριαρχούν το κόκκινο, το ροζ, το κίτρινο και το λευκόγκριζο. Στο Παλιοχώρι αναβλύζουν θερμά νερά, και το τοπίο οφείλεται στην ηφαιστειακή ενέργεια. Η Αγία Κυριακή έχει πολύχρωμα βότσαλα και εκτεταμένη χοντρή αμμουδιά. Σε κοντινή απόσταση από την παραλία βρίσκονται ενοικιαζόμενα δωμάτια και ένα εστιατόριο.

Οι θαλάσσιες εκδρομές συμπληρώνουν το πρόγραμμα της στεριάς. Υπάρχουν αρκετά σκάφη, καΐκια και ιστιοπλοϊκά, και τα περισσότερα αναχωρούν καθημερινά από το λιμάνι του Αδάμαντα και των Πολλωνίων. Με αυτά ο επισκέπτης φτάνει σε παραλίες που δεν είναι προσβάσιμες από τη στεριά. Μπορεί επίσης να δει τον ορυκτό πλούτο του νησιού, να εξερευνήσει σπήλαια ή να πάει σε γειτονικά νησιά. Τέτοια νησιά είναι η Κίμωλος, η Αντίμηλος και η Πολύαιγος. Έτσι η Ζεφυρία Μήλος και ο Αδάμαντας γίνονται στάσεις της ίδιας εκδρομής: η πρώτη στην ενδοχώρα, ο δεύτερος στο λιμάνι.

• Ζεφυρία Μήλος: οικισμός με χαρακτήρα κυρίως αγροτικό, που ανήκει στον Δήμο Μήλου και στη Δημοτική Ενότητα Μήλου.
• Αγία Κυριακή: μεγάλη οργανωμένη παραλία με δροσερά νερά, ξαπλώστρες, ομπρέλες, beach bars και γήπεδο beach volley.
• Θειωρυχεία: στον όρμο Παλιόρεμα μένουν βαγόνια στις ράγες και εργαλεία ορυχείων θείου που λειτουργούσαν μέχρι το 1956.
• Γεωδιαδρομές: επτά σηματοδοτημένες διαδρομές παρουσιάζουν τη γεωλογική ταυτότητα του νησιού με επιμελημένα περιγραφικά κείμενα και λεπτομερείς χάρτες.
• Μεταλλευτικό Μουσείο: λειτουργεί στον Αδάμαντα και προβάλλει τη μεταλλευτική ιστορία και τη γεωλογική και φυσική κληρονομιά της Μήλου.

Η Ζεφυρία Μήλος δένει έτσι τρεις πλευρές της Μήλου. Αυτές είναι οι χωματόδρομοι προς τα ορυχεία, οι νότιες παραλίες και η θάλασσα από τον Αδάμαντα. Οι διαδρομές εκτός δρόμου περνούν από την ενδοχώρα, ενώ τα σκάφη φτάνουν σε ακτές που δεν έχουν πρόσβαση από τη στεριά. Περισσότερες οργανωμένες εκδρομές στη Μήλο παρουσιάζονται σε ξεχωριστή σελίδα του ίδιου ιστότοπου. Κάθε εκδρομή στην ενδοχώρα προσθέτει στη διαδρομή έναν οικισμό που δημιούργησαν οι Βενετοί τον 13ο αιώνα.

Τι άλλο ρωτούν όσοι ψάχνουν Ζεφυρία Μήλος;

Η Ζεφυρία Μήλος είναι αγροτικός οικισμός στις Κυκλάδες με 190 κατοίκους και παλιά πρωτεύουσα του νησιού, γνωστή και ως Χώρα. Βρίσκεται στο κέντρο της ανατολικής Μήλου, 5,5 χιλιόμετρα από τον Αδάμαντα και 9 χιλιόμετρα από την Πλάκα, τη σημερινή πρωτεύουσα. Ανήκει στη Δημοτική Ενότητα Μήλου.

Πόσοι κάτοικοι ζουν σήμερα στη Ζεφυρία Μήλος σύμφωνα με την τελευταία απογραφή;

Η απογραφή του 2021 κατέγραψε 190 κατοίκους στη Ζεφυρία Μήλος. Ο οικισμός έχει χαρακτήρα κυρίως αγροτικό και βρίσκεται στην ενδοχώρα του νησιού, στην Κοινότητα Τρυπητής. Για σύγκριση, ο Αδάμαντας, το κύριο λιμάνι της Μήλου, είχε 1.268 κατοίκους στην ίδια απογραφή. Η παλιά πρωτεύουσα είναι έτσι σήμερα ένα μικρό χωριό της ανατολικής ενδοχώρας, που ανήκει στον Δήμο Μήλου.

Πόσο απέχει η Ζεφυρία Μήλος από το λιμάνι του Αδάμαντα και από την Πλάκα;

Η Ζεφυρία Μήλος απέχει 5,5 χιλιόμετρα από το λιμάνι του Αδάμαντα και 9 χιλιόμετρα από την Πλάκα. Ο Αδάμαντας δημιουργήθηκε το 1831 από Κρητικούς πρόσφυγες, και οι απόγονοί τους ονομάζονται Μηλοκρητικοί. Η Πλάκα είναι κτισμένη σε υψόμετρο 220 μέτρων, με θέα προς τον κόλπο. Ο Αδάμαντας βρίσκεται στη βορειοανατολική ακτή του ίδιου κόλπου. Κοντά του υπάρχει στρατιωτικό κοιμητήριο Αγγλογάλλων του Κριμαϊκού πολέμου.

Γιατί η Ζεφυρία Μήλος λεγόταν παλιά και Χώρα του νησιού;

Η Ζεφυρία ήταν παλιότερα η πρωτεύουσα του νησιού, με το όνομα Χώρα. Το 1835 ορίστηκε επίσημα έδρα του ομώνυμου δήμου. Η σημερινή Πλάκα δημιουργήθηκε από την εγκατάλειψη αυτού του οικισμού. Γι’ αυτό η Πλάκα, παρότι πρωτεύουσα, δεν αποκαλείται Χώρα. Το επίσημο όνομά της είναι Μήλος από το 1912. Η Πλάκα πήρε το όνομά της από το επίπεδο έδαφος όπου κτίστηκαν τα σπίτια της.

Πώς φτάνει κανείς από το αεροδρόμιο της Μήλου στη Ζεφυρία Μήλος;

Το αεροδρόμιο της Μήλου απέχει περίπου 4 χιλιόμετρα από το λιμάνι του Αδάμαντα. Ταξί βρίσκονται τόσο στο λιμάνι όσο και στο αεροδρόμιο. Εγκαινιάστηκε στις 17 Ιανουαρίου 1973, και ο νέος αεροσταθμός ολοκληρώθηκε το 1995. Ο διάδρομος έχει μήκος 1.030 μέτρα και δέχεται μικρά αεροσκάφη. Ο ασφαλτοτάπητας είναι μικρός, 7.800 τετραγωνικών μέτρων. Η Ζεφυρία απέχει 5,5 χιλιόμετρα από τον ίδιο Αδάμαντα.

Αξίζει μια στάση στη Ζεφυρία Μήλος κατά τη διαδρομή προς τις παραλίες;

Η στάση αξίζει σε όποιον ενδιαφέρεται για την παλιά Μήλο. Στον οικισμό σώζεται η παλιά Μητρόπολη της Μήλου, η Παναγία η Πορτιανή, μαζί με την ομότοιχη εκκλησία του Αγίου Νικολάου. Κάθε 15 Αυγούστου οργανώνεται ένα από τα σημαντικότερα πανηγύρια του νησιού. Η Ζεφυρία Μήλος είναι σήμερα ζωντανός αγροτικός οικισμός. Ο οικισμός εγκαταλείφθηκε το 1767 λόγω σεισμών και επιδημιών από τα αέρια των ρηγμάτων.

Ποιοι είναι οι άλλοι οικισμοί και τα χωριά της Μήλου εκτός από τη Ζεφυρία;

Η Πλάκα, ο Τριοβάσαλος, ο Πέρα Τριοβάσαλος και η Τρυπητή βρίσκονται σε ύψωμα πάνω από τον Αδάμαντα. Μικρότεροι οικισμοί είναι το Κλήμα, τα Μανδράκια και ο Φυροπόταμος. Εκεί υπάρχουν τα σύρματα, θέσεις φύλαξης βαρκών σκαμμένες στον ηφαιστειακό τόφφο, δίπλα στη θάλασσα. Τα Πολλώνια είναι το μικρότερο λιμάνι του νησιού, κυρίως για τη σύνδεση με την Κίμωλο. Η Ζεφυρία συμπληρώνει τη λίστα ως παλιά πρωτεύουσα.