ΑΞΙΟΘΕΑΤΑ

Τα αξιοθέατα Μήλος απλώνονται από το Ενετικό Κάστρο της Πλάκας έως τους λευκούς βράχους του Σαρακήνικου. Η Μήλος βρίσκεται στη νοτιοδυτική άκρη των Κυκλάδων και είναι το 5ο σε μέγεθος νησί τους. Έχει σχήμα πετάλου γύρω από μεγάλο κόλπο. Ο κόλπος αυτός είναι από τα μεγαλύτερα φυσικά λιμάνια της Ελλάδας. Το ψηλότερο βουνό της είναι ο Προφήτης Ηλίας, με ύψος 751 μέτρα. Η ηφαιστειακή δραστηριότητα στο νησί σταμάτησε πριν από 90.000 χρόνια.

Η σελίδα χωρίζεται σε έξι ενότητες. Πρώτα δίνει μια επισκόπηση ανά περιοχή και μετά περιγράφει το Κάστρο της Πλάκας. Ακολουθούν τα αρχαία μνημεία γύρω από την Τρυπητή και ο προϊστορικός οικισμός της Φυλακωπής. Τα φυσικά αξιοθέατα Μήλος στην ακτή, τα μουσεία και οι εκκλησίες κλείνουν τη σειρά. Κάθε ενότητα τελειώνει με ξεναγήσεις και εκδρομές που κλείνονται ηλεκτρονικά.

Ποια αξιοθέατα Μήλος αξίζει να δει κανείς πρώτα;

Τα αξιοθέατα Μήλος που προηγούνται είναι η Πλάκα με το Ενετικό Κάστρο και οι κατακόμβες κοντά στην Τρυπητή. Ακολουθούν το αρχαίο θέατρο πάνω από το Κλήμα, το Σαρακήνικο και η Φυλακωπή στη βόρεια ακτή. Το Κλέφτικο και τα μουσεία κλείνουν τη σύντομη λίστα.

Τα αξιοθέατα Μήλος ξεκινούν από το ύψωμα πάνω από τον Αδάμαντα, όπου βρίσκεται η Πλάκα. Ο οικισμός είναι η πρωτεύουσα του νησιού και η έδρα του Δήμου Μήλου. Από το 1978 έχει χαρακτηριστεί παραδοσιακός οικισμός. Η κυκλοφορία αυτοκινήτων μέσα στον οικισμό απαγορεύεται. Στο Αρχαιολογικό Μουσείο, σε νεοκλασικό κτίριο του Ερνέστου Τσίλλερ, εκτίθεται αντίγραφο της Αφροδίτης της Μήλου. Το αντίγραφο φτιάχτηκε στα εργαστήρια του Λούβρου. Το μουσείο λειτουργεί από το 1985. Στο ψηλότερο σημείο της Πλάκας υψώνεται το Ενετικό Κάστρο του 13ου αιώνα.

Τα αρχαία αξιοθέατα Μήλος συγκεντρώνονται στην πλαγιά ανάμεσα στην Τρυπητή και το Κλήμα. Εκεί βρισκόταν η αρχαία πόλη του νησιού. Οι κατακόμβες είναι σκαμμένες σε μαλακό ηφαιστειακό τόφφο. Είναι τρεις και μαζί με πέντε διαδρόμους φτάνουν σε μήκος 185 μέτρων. Το υπόγειο νεκροταφείο ήταν σε χρήση από τον 1ο έως τον 7ο αιώνα μ.Χ. Στην ίδια περιοχή σώζονται 7 σειρές μαρμάρινων εδωλίων του αρχαίου θεάτρου. Χωρούν περίπου 700 θεατές. Κοντά στο θέατρο βρέθηκε το 1820 η Αφροδίτη της Μήλου.

Στη βόρεια ακτή, τα αξιοθέατα Μήλος έχουν άλλο χαρακτήρα. Το Σαρακήνικο απέχει περίπου 5 χιλιόμετρα από την Πλάκα. Τα λευκά ηφαιστειακά πετρώματά του δεν έχουν καθόλου βλάστηση. Η παραλία πήρε το όνομά της από τους Σαρακηνούς πειρατές, που έβρισκαν καταφύγιο στις σπηλιές της. Στην ίδια ακτή βρίσκεται η Φυλακωπή, από τους σημαντικότερους οικισμούς της Εποχής του Χαλκού στο Αιγαίο. Η Βρετανική Σχολή Αθηνών την ανέσκαψε από το 1896 έως το 1899. Οι νεότερες ανασκαφές του Κόλιν Ρένφριου αποκάλυψαν ένα άγνωστο ως τότε ιερό.

Το Κλέφτικο βρίσκεται στη νοτιοδυτική Μήλο. Λευκοί γκρεμοί και νησίδες απλώνονται εκεί σε τρεις συνεχόμενους κολπίσκους. Η περιοχή ανήκει στο δίκτυο Natura 2000. Ο επισκέπτης φτάνει με εκδρομικό καραβάκι ή με μονοπάτι. Το όνομα θυμίζει την εποχή της πειρατείας, όταν οι κολπίσκοι χρησίμευαν ως ορμητήριο. Οι σπηλιές του έδιναν και καταφύγιο σε κακοκαιρία. Ο επίσημος τουριστικός ιστότοπος της Ελλάδας αποκαλεί το Κλέφτικο «θαλασσινά Μετέωρα». Στην περιοχή του Αδάμαντα βρίσκονται τα υπόλοιπα μουσειακά αξιοθέατα Μήλος. Πρόκειται για το Μεταλλευτικό, το Εκκλησιαστικό και το Ναυτικό Μουσείο.

• Κατακόμβες: Στους διαδρόμους σώζονται 126 αρκοσόλια, δηλαδή αψίδες σκαμμένες στον βράχο για τάφους.
• Αρχαίο θέατρο: Ο Ιησουίτης Nicolas Sarrabat εντόπισε το θέατρο το 1735, πάνω από τον οικισμό του Κλήματος.
• Κλήμα: Ο παραθαλάσσιος οικισμός απέχει 6 χιλιόμετρα από τον Αδάμαντα και είναι παραδοσιακός από το 1978.
• Τρυπητή: Το χωριό οφείλει το όνομά του στα ηφαιστειογενή πετρώματα, που είναι γεμάτα τρύπες.
• Βόρεια αξιοθέατα Μήλος: Ο σχηματισμός του Σαρακήνικου άρχισε να εναποτίθεται πριν από 1,85 εκατομμύρια χρόνια.

Τα αξιοθέατα Μήλος συνδέονται άμεσα με τους οικισμούς του νησιού. Η Πλάκα, ο Τριοβάσαλος, ο Πέρα Τριοβάσαλος και η Τρυπητή βρίσκονται σε ύψωμα πάνω από τον Αδάμαντα. Τα σύρματα, θέσεις φύλαξης βαρκών σκαμμένες στους τόφφους, υπάρχουν κυρίως στο Κλήμα, στα Μανδράκια και στον Φυροπόταμο. Στο Κλήμα έχουν πόρτες και παράθυρα βαμμένα σε έντονα χρώματα. Όποιος σχεδιάζει διαδρομή ανά περιοχή, αξίζει να διαβάσει πρώτα για τα χωριά της Μήλου.

Τι βλέπει κανείς στο Κάστρο της Πλάκας;

Ανάμεσα στα αξιοθέατα Μήλος, το Κάστρο της Πλάκας είναι Ενετικό οχυρό του 13ου αιώνα σε ηφαιστειακό λόφο. Στην κορυφή του βρίσκεται η Μέσα Παναγιά και πιο χαμηλά η Παναγία Θαλασσίτρα. Από εκεί φαίνονται ο κόλπος της Μήλου, γειτονικά νησιά των Κυκλάδων και το ηλιοβασίλεμα.

Το Κάστρο υψώνεται στο ψηλότερο σημείο της Πλάκας, που είναι χτισμένη σε υψόμετρο 220 μέτρων. Ο λόφος του είναι ηφαιστειακός δόμος από λάβα που στερεοποιήθηκε πριν χυθεί. Το πέτρωμα είναι κυρίως ανδεσίτης, όπως και στον Προφήτη Ηλία. Η ίδρυση του Κάστρου τοποθετείται μετά το 1204. Το 1207 ο Μάρκος Σανούδος κατέλαβε τις Κυκλάδες, ανάμεσά τους και τη Μήλο. Ήταν ανιψιός του Δόγη της Βενετίας Ενρίκο Ντάντολο. Το νησί έγινε τότε τμήμα του Δουκάτου του Αρχιπελάγους, με έδρα τη Νάξο.

Ο βραχώδης λόφος υψώνεται πάνω από την αρχαία πόλη. Η θέση επέτρεπε τον έλεγχο της κίνησης των πλοίων στον κόλπο του Αδάμαντα. Σήμερα το Κάστρο έχει χαρακτηριστεί αρχαίο μνημείο. Στο οροπέδιο ακριβώς από κάτω δημιουργήθηκε η μεσαιωνική πόλη της Πλάκας, ως φυσική επέκταση του Κάστρου. Το όνομα Πλάκα προέρχεται από το επίπεδο έδαφος των πρώτων σπιτιών. Οι κάτοικοι έχτισαν εκεί, όταν το Κάστρο δεν χωρούσε πια όλο τον πληθυσμό. Η Πλάκα δεν λέγεται Χώρα, γιατί Χώρα ονομαζόταν η παλαιότερη πρωτεύουσα, η Ζεφυρία.

Από τα πιο γνωστά αξιοθέατα Μήλος της ανάβασης είναι η Παναγία Θαλασσίτρα, ναός της Υπαπαντής του Χριστού. Βρίσκεται πάνω στη διαδρομή που ανεβαίνει προς το Κάστρο. Είναι η προστάτιδα των ναυτικών και η πιο φωτογραφημένη εκκλησία του νησιού. Ο σημερινός ναός χτίστηκε το 1839, στη θέση μικρότερου ναού του 1739. Ως νότιο κλίτος ενσωμάτωσε τη γειτονική φράγκικη εκκλησία της Παναγίας Ελεούσας. Πάνω από τη δυτική πόρτα σώζεται το οικόσημο των Κρίσπων, δουκών της Νάξου.

Μέσα στη Θαλασσίτρα φυλάσσονται εικόνες του 17ου αιώνα από το εργαστήριο των Σκορδίληδων. Ο Εμμανουήλ Σκορδίλης φιλοτέχνησε τις εικόνες του Αγίου Ελευθερίου, της Παναγίας και του Χριστού. Στην κορυφή του Κάστρου στέκει η μικρή θολωτή Μέσα Παναγιά, ναός της Κοίμησης της Θεοτόκου. Το παλαιότερο εκκλησάκι ανατινάχτηκε στη γερμανική κατοχή, για να στηθεί αντιαεροπορική θέση. Οι κάτοικοι το ξανάχτισαν μετά το 1944. Ο σημερινός μεταπολεμικός ναός διατηρείται σε πολύ καλή κατάσταση.

• Σανούδοι και Κρίσποι: Ο οίκος των Σανούδων κυβέρνησε το δουκάτο εννέα γενιές και τον διαδέχθηκαν οι Κρίσποι.
• Γερμανικά έργα: Στην κατοχή οι Γερμανοί έκαναν οχυρωματικά έργα στο Κάστρο, στον Τράχηλα και στον Προβατά.
• Τέμπλο: Ο ναός της Θαλασσίτρας έχει ξυλόγλυπτο τέμπλο, στολισμένο με σταυρό.
• Έδρα του δήμου: Η Πλάκα ορίστηκε το 1835 έδρα του νέου Δήμου Μήλου και μετονομάστηκε σε Μήλος το 1912.
• Πρόσβαση στα αξιοθέατα Μήλος: Μέσα στην Πλάκα κινούνται μόνο μηχανάκια, γιατί τα αυτοκίνητα δεν χωρούν στα στενά σοκάκια.

Η ανάβαση ξεκινά από τα πλακόστρωτα σοκάκια, που χτίστηκαν αρχικά για προστασία από τους πειρατές. Από την κορυφή του Κάστρου ο επισκέπτης βλέπει το ηλιοβασίλεμα πάνω από τον κόλπο του νησιού. Στον ορίζοντα φαίνονται και γειτονικά νησιά των Κυκλάδων. Για τα σοκάκια, τα σπίτια και την ιστορία του οικισμού, υπάρχει ξεχωριστή σελίδα για την Πλάκα της Μήλου. Στα αξιοθέατα Μήλος της Πλάκας ανήκει και το Αρχαιολογικό Μουσείο, σε κτίριο του 1870.

Ποια αρχαία αξιοθέατα Μήλος υπάρχουν γύρω από την Τρυπητή;

Τα αρχαία αξιοθέατα Μήλος γύρω από την Τρυπητή ανήκουν στην αρχαία πόλη της Μήλου. Εκεί βρίσκονται το ρωμαϊκό θέατρο, τμήματα των τειχών, το σημείο όπου βρέθηκε η Αφροδίτη της Μήλου και οι Κατακόμβες. Όλα απλώνονται στην πλαγιά ανάμεσα στην Τρυπητή και το Κλήμα, με θέα τον κόλπο.

Η αρχαία Μήλος ιδρύθηκε από Δωριείς της Λακωνίας, στην ανατολική πλευρά της στενής εισόδου του κόλπου. Η θέση της δέσποζε πάνω από το μεγάλο φυσικό λιμάνι του νησιού. Κατοικήθηκε χωρίς διακοπή τουλάχιστον από τον 9ο/8ο αιώνα π.Χ. έως τον 6ο/7ο αιώνα μ.Χ. Το 416 π.Χ. οι Αθηναίοι αφάνισαν την πόλη και εγκατέστησαν εκεί Αθηναίους κληρούχους. Τα ερείπια απλώνονται στους λόφους Πυργιάντε και Προφήτη Ηλία και στις κοιλάδες Τραμυθιάς και Κλήματος. Τα αρχαία αξιοθέατα Μήλος της περιοχής δεν έχουν ερευνηθεί ακόμη συστηματικά, εκτός από λίγες ανασκαφές.

Στα αρχαία αξιοθέατα Μήλος ανήκουν και τα τείχη, που περιέκλειαν τους δύο λόφους της πόλης. Τμήματά τους φαίνονται σήμερα σε πολλά σημεία και κάποια στέκουν ακόμη σε μεγάλο ύψος. Η αγορά τοποθετείται στο πλάτωμα ανάμεσα στα δύο υψώματα. Η Πλάκα και η Τρυπητή χτίστηκαν στο β΄ μισό του 18ου αιώνα, έξω από τα τείχη. Τα ερείπια έγιναν πηγή οικοδομικού υλικού. Το 1896 η Βρετανική Σχολή Αθηνών ανέσκαψε εδώ ένα κτήριο με ψηφιδωτό. Από την ίδια θέση προέρχονται ο Ασκληπιός του Βρετανικού Μουσείου και ένας αρχαϊκός Απόλλωνας, που βρίσκεται στην Αθήνα.

Η Τρυπητή είναι γνωστή για δύο κοντινά αξιοθέατα Μήλος, το ρωμαϊκό θέατρο και τις Κατακόμβες. Το θέατρο χτίστηκε νότια από την αγορά, δυτικά από το στάδιο και δίπλα στο ανατολικό σκέλος της οχύρωσης. Το ανασκαμμένο τμήμα χωρά περίπου 800 θεατές και αποτελεί μόλις το 1/10 της συνολικής έκτασης. Οκτώ μαρμάρινες κλίμακες χωρίζουν το κάτω κοίλο σε επτά κερκίδες. Η ορχήστρα βρίσκεται 1,60 μέτρα κάτω από την πρώτη σειρά εδωλίων και λειτουργούσε ως αρένα για μονομαχίες ή θηριομαχίες. Επιγραφές στα εδώλια σημειώνουν θέσεις «νεανίσκων», «υμνωδών» και «βουλευτών».

Κοντά στο αρχαίο θέατρο ένας Έλληνας αγρότης βρήκε στις 8 Απριλίου 1820 την Αφροδίτη της Μήλου. Έβγαζε πέτρες από αρχαία ερείπια στο χωράφι του, ενώ Γάλλοι αξιωματικοί έσκαβαν λίγο πιο πέρα. Ο Γάλλος ναυτικός Ολιβιέ Βουτιέ είδε την ανακάλυψη και σχεδίασε αμέσως το εύρημα. Το άγαλμα είναι από παριανό μάρμαρο, έχει ύψος 2,02 μέτρα και βρέθηκε σε πάνω από 6 κομμάτια. Κατά τον Ντυμόν ντ’ Ουρβίλ, βρέθηκε μέσα σε τετράπλευρη κόγχη. Η Αφροδίτη συνδέει έτσι τα αξιοθέατα Μήλος με το Λούβρο του Παρισιού, όπου εκτίθεται από το 1821.

• Ανακάλυψη θεάτρου: Τον 18ο αιώνα ο Ιησουίτης μοναχός Nicolas Sarrabat εντόπισε τυχαία τα πρώτα σημάδια του θεάτρου.
• Πρώτη ανασκαφή: Ο Carl Haller von Hallerstein έσκαψε εδώ το 1816-1817 και αγόρασε το θέατρο για τον Λουδοβίκο Α΄.
• Δώρο στον Όθωνα: Ο Λουδοβίκος επισκέφθηκε τη Μήλο το 1836 και χάρισε το μνημείο στον γιο του, τον βασιλιά Όθωνα.
• Αναστήλωση: Μετά τις εργασίες ανάδειξης, το θέατρο άνοιξε ξανά για το κοινό το Σάββατο 9 Ιουλίου 2016.
• Αρχαίο λιμάνι: Ο όρμος του Κλήματος, κάτω από τα αξιοθέατα Μήλος της πλαγιάς, ήταν το λιμάνι της πόλης.

Έξω από τα τείχη, στα ανατολικά, απλωνόταν η νεκρόπολη της αρχαίας πόλης. Εκεί βρίσκονται οι Κατακόμβες, 200 μέτρα ανατολικά από το θέατρο. Σκάφτηκαν στο μαλακό ηφαιστειακό πέτρωμα, που έδωσε και στην Τρυπητή το όνομά της. Οι στοές τους έχουν συνολικό μήκος περίπου 200 μέτρα και πλάτος 1-5 μέτρα. Η χρήση των Κατακομβών της Μήλου κράτησε από τα μέσα του 1ου έως τον 6ο αιώνα μ.Χ. Μαζί με το θέατρο ολοκληρώνουν μια διαδρομή στα αρχαία αξιοθέατα Μήλος της Τρυπητής.

Τι είναι η Φυλακωπή και γιατί είναι από τα σημαντικά αξιοθέατα Μήλος;

Η Φυλακωπή ανήκει στα σημαντικά αξιοθέατα Μήλος ως οικισμός της Εποχής του Χαλκού στη βόρεια ακτή του νησιού. Κατοικήθηκε για σχεδόν δύο χιλιετίες, από το 3300 έως το 1100 π.Χ. Είναι από τις σημαντικότερες πόλεις του προϊστορικού Αιγαίου, με έντονες μινωικές και αργότερα μυκηναϊκές επιδράσεις.

Ανάμεσα στα αξιοθέατα Μήλος, η Φυλακωπή είναι θέση-τύπος για αρκετές περιόδους της Εποχής του Χαλκού στο Αιγαίο. Η πρώτη ανασκαφή πρότεινε στρωματογραφία τριών φάσεων, δηλαδή τρεις διαδοχικές πόλεις. Ο αρχικός οικισμός πατούσε κατευθείαν στον βράχο και ήταν ένα μικρό χωριό με κεραμική του πολιτισμού Γρόττας-Πηλού. Η Φυλακωπή Ι (2300-2000 π.Χ.) μεγάλωσε σταδιακά σε όλη τη διάρκεια της φάσης. Στη Φυλακωπή ΙΙ (2000-1550 π.Χ.) τα σπίτια σχημάτιζαν τετράγωνα με μακριούς και ευθείς δρόμους. Η Φυλακωπή ΙΙΙ (1550-1100 π.Χ.) χτίστηκε μετά από καταστροφή που αποδίδεται σε σεισμό.

Ο οψιανός έκανε τη Μήλο κέντρο του πρώιμου Αιγαίου, πριν από τα αξιοθέατα Μήλος της Εποχής του Χαλκού. Ο μηλιακός οψιανός ήταν η πιο περιζήτητη πρώτη ύλη για εργαλεία στο προϊστορικό Αιγαίο. Οι πηγές του βρίσκονται στους λόφους Στα Νύχια και Δεμενεγάκι της ανατολικής Μήλου. Ήδη στην 11η χιλιετία π.Χ. έφτανε στο σπήλαιο Φράγχθι της Αργολίδας. Από την 6η χιλιετία π.Χ. βρισκόταν από την Κνωσό έως τη Νέα Νικομήδεια. Η Φυλακωπή άκμασε όταν η εξόρυξη του οψιανού βρισκόταν ήδη σε παρακμή.

Στα αξιοθέατα Μήλος της Φυλακωπής ξεχωρίζουν δύο κτήρια, το μέγαρο και το ιερό. Στην αρχή της Ύστερης Εποχής του Χαλκού χτίστηκε ισχυρό τείχος. Τα κτήρια στολίστηκαν με τοιχογραφίες, όπως αυτή με τα ιπτάμενα ψάρια. Ένα κομμάτι πινακίδας με Γραμμική Α γραφή δείχνει διοίκηση κατά τα μινωικά πρότυπα. Το μέγαρο χτίστηκε στις αρχές του 14ου αιώνα π.Χ. και είναι το μόνο έως τώρα στις Κυκλάδες. Η κάτοψή του θυμίζει τα μέγαρα των μυκηναϊκών ανακτόρων της ηπειρωτικής Ελλάδας. Στο ιερό βρέθηκε το πήλινο ειδώλιο γυναικείας θεότητας, γνωστό ως «Κυρά της Φυλακωπής».

Η έρευνα στα αξιοθέατα Μήλος της βόρειας ακτής ξεκίνησε το 1896 από τη Βρετανική Σχολή Αθηνών. Οι πρώτες ανασκαφές κράτησαν έως το 1899 και συνεχίστηκαν το 1911 και το 1974-1977. Η ανασκαφή του 1896-1899 ήταν πολύ μπροστά από την εποχή της. Ο Ντάνκαν Μακένζι κατέγραψε τότε λεπτομερή στρωματογραφικά στοιχεία. Αργότερα έγινε επιστάτης του Άρθουρ Έβανς στην Κνωσό. Η πιο πρόσφατη ανασκαφή έγινε από τον καθηγητή Κόλιν Ρένφριου. Το 1974 ήρθε στο φως ένα ιερό που ήταν άγνωστο ως τότε. Εγκαταλείφθηκε γύρω στο 1090 π.Χ., μαζί με τον οικισμό.

• Μέγεθος: Στη μυκηναϊκή φάση ο οικισμός έπιανε 27 στρέμματα και είχε πληθυσμό τουλάχιστον 900 ατόμων.
• Πρόχοι με πουλιά: Οι γνωστές μηλιακές πρόχοι με πουλιά της Φυλακωπής ΙΙ εξάγονταν μέχρι την Κνωσό της Κρήτης.
• Ταφές βρεφών: Το 1911 βρέθηκαν οκτώ ταφές παιδιών σε πιθάρια, κάτω από τα θεμέλια των πρώτων σπιτιών.
• Δυτικό Ιερό: Η κεντρική αίθουσα του ιερού έχει διαστάσεις 5,8 επί 6 μέτρα και πλατφόρμα βωμού.
• Κυκλώπειο τείχος: Το επιβλητικό τείχος, από τα σημαντικότερα μνημεία του χώρου, χτίστηκε με μεγάλες ηφαιστειογενείς πέτρες.

Ο οικισμός δεν κατοικήθηκε ξανά μετά την εγκατάλειψή του. Σήμερα η θάλασσα έχει διαβρώσει μεγάλο μέρος της αρχαίας πόλης. Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων διαμόρφωσε τον επισκέψιμο χώρο από το 2003 έως το 2008. Ο χώρος είναι ανοιχτός, με ενημερωτικό υλικό και σχεδιαγράμματα. Τα ευρήματα του 19ου αιώνα εκτίθενται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας. Όσα βρέθηκαν στις υπόλοιπες ανασκαφές βρίσκονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Μήλου, στην Πλάκα. Τα αξιοθέατα Μήλος της Φυλακωπής συνεχίζονται μέσα στις αίθουσες του μουσείου.

Ποια φυσικά αξιοθέατα Μήλος έχει η ακτή;

Τα φυσικά αξιοθέατα Μήλος στην ακτή είναι το Σαρακήνικο, το Κλέφτικο, ο Παπάφραγκας, η Συκιά, τα Γλαρονήσια και η Φυριπλάκα. Οι ηφαιστειακοί βράχοι καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος του νησιού. Το κύμα και ο άνεμος έσκαψαν σε αυτούς σπηλιές, κοιλότητες και γκρεμούς. Στα Γλαρονήσια η λάβα σχημάτισε κολόνες.

Το Σαρακήνικο είναι η πιο γνωστή παραλία ανάμεσα στα αξιοθέατα Μήλος. Τα κύματα των βόρειων ανέμων πλάθουν εκεί τον γκριζόλευκο ηφαιστειακό βράχο σε παράξενα σχήματα. Το τοπίο συγκρίνεται συχνά με την επιφάνεια της Σελήνης. Είναι από τα πιο φωτογραφημένα τοπία του Αιγαίου. Ο σχηματισμός του Σαρακήνικου έχει πάχος περίπου 50 μέτρα. Αρχικά βρισκόταν κάτω από τη θάλασσα και σταδιακά ανέβηκε στην επιφάνεια. Ανάμεσα στους βράχους κλείνεται ένα μικρό φυσικό λιμανάκι με γαλαζοπράσινα νερά. Η αμμουδιά του έχει λεπτή λευκή άμμο, μήκος μόλις 10 μέτρα και δεν είναι οργανωμένη.

Ανάμεσα στα αξιοθέατα Μήλος, το Κλέφτικο έχει χαρακτηριστεί τοπίο ιδιαίτερου φυσικού κάλλους. Οι βράχοι του είναι γκριζόλευκοι, με παράξενα σχήματα, σπηλιές και κοιλώματα. Πρόκειται για τόφφους με χρώμα από λευκό και λευκοκίτρινο έως σκούρο. Αποτελούνται από λατυποπαγή κίσσηρης, δηλαδή ελαφρόπετρας, που σχηματίστηκαν πριν από περίπου 3,1 εκατομμύρια χρόνια. Η κίσσηρη απλώνεται σε στρώματα. Στη γύρω περιοχή υπάρχει και βασάλτης. Στην εποχή της πειρατείας, οι κολπίσκοι ήταν ορμητήριο για επιθέσεις σε πλοία. Από εκείνη την εποχή προέρχεται και το όνομα Κλέφτικο. Οι σπηλιές χρησίμευαν επίσης ως καταφύγιο στην κακοκαιρία.

Στα βόρεια αξιοθέατα Μήλος ανήκουν οι τρεις σπηλιές του Παπάφραγκα, δίπλα στα ερείπια της αρχαίας Φυλακωπής. Η κύρια σπηλιά είναι βαθιά θαλασσινή, με τιρκουάζ νερά ανάμεσα σε γκρίζους και λευκούς βράχους. Στη μικρή παραλία κατεβαίνει κανείς από ένα απότομο σκαλισμένο πέρασμα στον βράχο. Στα βυζαντινά χρόνια ο κολπίσκος ήταν βάση πειρατών. Το όνομα βγαίνει από τον τελευταίο Φράγκο παπά, που προστάτευε εκεί τη βάρκα του. Η Συκιά, στη δυτική ακτή, είναι σπηλιά με πεσμένη οροφή. Το φως του ήλιου μπαίνει από πάνω και φωτίζει τα σμαραγδένια νερά της.

Τα Γλαρονήσια, ένα ακόμη από τα θαλασσινά αξιοθέατα Μήλος, είναι ακατοίκητες νησίδες στα βόρεια. Βρίσκονται απέναντι από τους οικισμούς Πάχαινα και Άγιο Γεράσιμο. Η μορφή τους οφείλεται σε ηφαιστειακή λάβα πριν από 800 έως 700 χιλιάδες χρόνια. Ο ανδεσίτης τους σχηματίζει χιλιάδες όρθιες πενταγωνικές και εξαγωνικές κολόνες. Η διαγώνιος κάθε κολόνας είναι 20 έως 30 εκατοστά. Η Φυριπλάκα βρίσκεται στη νότια ακτή, ανάμεσα στον Προβατά και το Τσιγκράδο. Τα χρώματά της είναι γκριζόλευκη ψιλή άμμος, λευκά βότσαλα και ρηχά τιρκουάζ νερά. Από πάνω υψώνονται ψηλοί ηφαιστειακοί βράχοι.

• Απολιθώματα Σαρακήνικου: Στα πετρώματα έχουν βρεθεί απολιθώματα από δίθυρα, γαστρόποδα, βραγχιόποδα, εχινοειδή, βάλανους και διάτομα των αρχών του Πλειστόκαινου.
• Ναυάγιο στο Σαρακήνικο: Στην ανατολική, ερημική πλευρά της περιοχής φαίνεται, όταν αποτραβιούνται τα κύματα, ένα πλοίο που προσάραξε εκεί το 2003.
• Φώκιες στο Κλέφτικο: Οι ψαράδες της περιοχής λένε ότι μεσογειακές φώκιες χρησιμοποιούσαν τις σπηλιές του Κλέφτικου ως τόπους αναπαραγωγής.
• Γλαρονήσια – αξιοθέατα Μήλος: Στις νησίδες έχει δημιουργηθεί τα τελευταία χρόνια και πεδίο αναρρίχησης, ενώ διοικητικά ανήκουν στην κοινότητα Τριοβασάλου.
• Κρατήρας Φυριπλάκας: Το σβηστό ηφαίστειο της Φυριπλάκας, στα νοτιοανατολικά, έχει κρατήρα διαμέτρου 1.700 μέτρων και ύψους περίπου 220 μέτρων.

Δεν είναι όλα τα παράκτια αξιοθέατα Μήλος προσβάσιμα από τη στεριά. Η Συκιά δέχεται επισκέπτες μόνο από τη θάλασσα. Τα εκδρομικά καραβάκια του Κλέφτικου σταματούν και εκεί. Τα Γλαρονήσια δέχονται εκδρομικά σκάφη που ξεκινούν από τον Αδάμαντα. Στο Σαρακήνικο η πρόσβαση είναι εύκολη με αυτοκίνητο και λεωφορείο. Το 2015 ο Δήμος Μήλου θέσπισε πρόστιμο εκεί, γιατί πολλοί χάραζαν ονόματα στους βράχους. Η βόρεια πλευρά έχει 16 καταγραμμένες παραλίες της Μήλου και η νότια άλλες 21.

Ποια μουσεία και εκκλησίες είναι αξιοθέατα Μήλος;

Τα πολιτιστικά αξιοθέατα Μήλος περιλαμβάνουν μουσεία στην Πλάκα και στον Αδάμαντα, καθώς και παλιές εκκλησίες. Το Αρχαιολογικό και το Λαογραφικό βρίσκονται στην Πλάκα. Το Εκκλησιαστικό, το Μεταλλευτικό και το Ναυτικό βρίσκονται στον Αδάμαντα. Ανάμεσα στους ναούς είναι η Παναγία η Κορφιάτισσα, η Παναγία Θαλασσίτρα και η Αγία Τριάδα.

Τα αξιοθέατα Μήλος στην κεντρική πλατεία της Πλάκας περιλαμβάνουν το Αρχαιολογικό Μουσείο, σε κτίριο του 1870. Το επισκεύασαν αρχιτέκτονες της ΚΑ΄ Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων. Λειτουργεί ως μουσείο από το 1985. Τα εκθέματα καλύπτουν την περίοδο από την ύστερη Νεολιθική έως τη Βυζαντινή εποχή. Η πρώτη αίθουσα έχει μεγάλα αγγεία και εργαλεία από οψιανό. Η δεύτερη έχει πρωτοκυκλαδικά, μινωικά και μυκηναϊκά ευρήματα από τη Φυλακωπή. Η τρίτη είναι αφιερωμένη στην αρχαία ελληνική κεραμική. Η τέταρτη έχει ελληνικά και ρωμαϊκά γλυπτά, καθώς και επιγραφές στο τοπικό αλφάβητο.

Το Λαογραφικό Μουσείο βρίσκεται πίσω από την Παναγία την Κορφιάτισσα, στην Πλάκα. Ιδρύθηκε το 1967 και απλώνεται σε δύο ορόφους. Η έκθεση δείχνει τη ζωή στο νησί μετά τον 17ο αιώνα. Το βάρος πέφτει στα χρόνια 1850 έως 1930, μια περίοδο ευημερίας για τη μηλιακή κοινωνία. Το μουσείο έχει σαλόνι, χώρο εργασίας με αργαλειό, κουζίνα, κρεβατοκάμαρα και κελάρι. Το κελάρι χρησίμευε και ως αποθήκη για τα αγροτικά προϊόντα. Ένας ακόμη χώρος λειτουργεί ως ιστορικό αρχείο. Εκτίθενται έπιπλα, υφαντά, κεντήματα, ρούχα της εποχής και παλιές φωτογραφίες.

Από τα μουσεία της Μήλου, το Μεταλλευτικό ιδρύθηκε το 1998 από εταιρεία βιομηχανικών ορυκτών. Σκοπός του είναι να τιμά τη μεταλλευτική ιστορία και τη γεωλογική κληρονομιά του νησιού. Στο ισόγειο παρουσιάζεται η κοινωνική, οικονομική και τεχνολογική πλευρά της μεταλλευτικής παράδοσης. Ο πρώτος όροφος δείχνει τα ορυκτά που εξορύχθηκαν στο νησί από τη Νεολιθική εποχή ως σήμερα. Το Ναυτικό Μουσείο άνοιξε τον Σεπτέμβριο του 2008, πάνω από το λιμάνι του Αδάμαντα. Στεγάζεται στο κτίριο της παλιάς Κοινότητας. Τα εκθέματα ξεκινούν από εργαλεία οψιανού και φτάνουν ως τη ναυμαχία της Σαλαμίνας.

Η Παναγία η Κορφιάτισσα, η μητρόπολη του νησιού, ανήκει στα θρησκευτικά αξιοθέατα Μήλος της Πλάκας. Ο ναός είναι αφιερωμένος στη Γέννηση της Θεοτόκου και έχει βυζαντινό-κυκλαδίτικο ρυθμό. Χτίστηκε στη δυτική άκρη της Πλάκας, πάνω σε απότομους βράχους. Η αυλή του είναι στρωμένη με μαρμάρινες ταφόπλακες από την παλιά πόλη. Μέσα φυλάσσονται η εικόνα της Κορφιάτισσας και κειμήλια από παλιές εγκαταλειμμένες εκκλησίες. Το ξυλόγλυπτο τέμπλο είναι επιχρυσωμένο. Υπάρχει επίσης επιχρυσωμένος επιτάφιος του 1600 από την Παναγία Σκινιώτισσα, φερμένος από τη Σμύρνη. Από τον ναό φαίνονται η θάλασσα και το ηλιοβασίλεμα.

• Πλάκα – αξιοθέατα Μήλος: Στην Πλάκα λειτουργεί και Πολεμικό Μουσείο, μέσα σε παλιό καταφύγιο που χτίστηκε στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
• Ψηφιδωτά Αγίας Τριάδας: Στην αυλή του ναού υπάρχουν δύο έγχρωμα ψηφιδωτά του 1937, ένα με δράκο σε σχήμα Μήλου.
• Καμπαναριό Αγίας Τριάδας: Οι ακμές και τα τόξα του καμπαναριού έχουν γοτθικές επιρροές, και τα υπέρθυρα φέρουν γλυπτά με θρησκευτικά μοτίβα.
• Ιστορίες μεταλλωρύχων: Το Μεταλλευτικό προβάλλει ταινίες για την εξόρυξη, και στην αίθουσα προβολών ακούγονται ιστορίες παλιών μεταλλωρύχων.
• Ιδρυτής Ναυτικού Μουσείου: Το μουσείο δημιουργήθηκε με την προσπάθεια του Δρ Πέτρου Αρμένη να συγκεντρώσει εκθέματα για τη ναυτική ζωή.

Το Εκκλησιαστικό Μουσείο στεγάζεται από το 2000 στην Αγία Τριάδα, πολύ κοντά στο λιμάνι του Αδάμαντα. Ο ναός είναι σταυροθολωτή τρίκλιτη βασιλική με τρούλο. Ο ίδιος τύπος υπάρχει μόνο σε έναν ακόμη ναό, στο Λεβίδι της Αρκαδίας. Αρχικά ήταν μονή με το όνομα Παναγία Θεοφάνη, και το 1839 τον αγόρασαν Κρητικοί πρόσφυγες. Η συλλογή του ανήκει στα εκκλησιαστικά αξιοθέατα Μήλος. Περιλαμβάνει εικόνες του 14ου αιώνα και έργα του Εμμανουήλ και του Αντωνίου Σκορδίλη. Εκτίθενται επίσης επιτάφιοι, ξυλόγλυπτα και ασημένια κύπελλα.

Τι άλλο ρωτούν όσοι ψάχνουν αξιοθέατα Μήλος;

Πέρα από τα γνωστά αξιοθέατα Μήλος, οι επισκέπτες ρωτούν για τη Ζεφυρία, τους ανεμόμυλους της Τρυπητής και το καταφύγιο του Αδάμαντα. Ρωτούν επίσης για τα θειορυχεία στο Παλιόρεμα και το σκαμμένο στον βράχο εκκλησάκι του Αγίου Κωνσταντίνου. Ακολουθούν το Κλήμα και η ακατοίκητη Αντίμηλος δυτικά του νησιού.

Γιατί η Ζεφυρία, η παλιά πρωτεύουσα στην ενδοχώρα, ανήκει στα αξιοθέατα Μήλος της ανατολικής πλευράς;

Η Ζεφυρία χτίστηκε από τους Ενετούς τον 13ο αιώνα και έγινε πρωτεύουσα του νησιού. Εγκαταλείφθηκε το 1767, μετά από σεισμούς και επιδημίες από τα αέρια των ρωγμών. Εκεί σώζονται η Παναγία Πορτιανή, παλιά Μητρόπολη της Μήλου, και ο περιτειχισμένος Άγιος Νικόλαος. Κάθε 15 Αυγούστου γίνεται εκεί ένα από τα σημαντικότερα πανηγύρια του νησιού. Σήμερα το χωριό Ζεφυρία είναι αγροτικός οικισμός με 190 κατοίκους.

Ποια αξιοθέατα Μήλος έχει το χωριό Τρυπητή, εκτός από τις κατακόμβες και το αρχαίο θέατρο;

Οι αναπαλαιωμένοι ανεμόμυλοι της Τρυπητής άλεθαν παλιά σιτηρά και σήμερα οι περισσότεροι λειτουργούν ως καταλύματα. Στο κέντρο του χωριού βρίσκεται ο Άγιος Νικόλαος, χτισμένος το 1888 στα πρότυπα του Αγίου Νικολάου της Σύρου. Ο ναός έχει μαρμάρινο τέμπλο, εικονοστάσι του 17ου αιώνα και εικόνες της Κρητικής Σχολής. Στον δρόμο προς τις κατακόμβες, η Παναγία η Φανερωμένη έχει δύο τάφους με καμάρες και ίχνη τοιχογραφιών.

Ποια ίχνη από τον Κριμαϊκό πόλεμο και από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο σώζονται σήμερα στον Αδάμαντα;

Στις 9 Μαΐου 1941 η Μήλος πέρασε σε γερμανική κατοχή, σε αντίθεση με τις άλλες Κυκλάδες. Στα αξιοθέατα Μήλος εκείνης της εποχής ανήκει το μεγάλο καταφύγιο του Αδάμαντα. Για χρόνια χρησίμευε ως υδραγωγείο, αλλά αναστηλώθηκε και είναι ανοιχτό στο κοινό. Κοντά στον Αδάμαντα, ορμητήριο του γαλλικού στόλου στον Κριμαϊκό πόλεμο, υπάρχει αγγλογαλλικό στρατιωτικό κοιμητήριο. Κάθε χρόνο ένα γαλλικό πολεμικό πλοίο τιμά εκεί τους νεκρούς.

Τι έχει απομείνει από τα παλιά θειορυχεία στον κολπίσκο Παλιόρεμα, στην ανατολική ακτή του νησιού;

Τα ορυχεία στο Παλιόρεμα λειτούργησαν για την εξαγωγή θείου έως το 1956. Στα ερείπια σώζονται βαγονέτα πάνω στις ράγες, σκουριασμένα εργαλεία και αχρησιμοποίητα ανταλλακτικά σε αποθήκη. Η παραλία έχει κίτρινα βότσαλα και καθαρά νερά και ανήκει στα γεωλογικά αξιοθέατα Μήλος. Στη Μήλο εξορύσσονταν παλιότερα και βαρυτίνη, μυλόπετρες, μαγγάνιο και γύψος. Κατά τον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο, η Μήλος ήταν η πλουσιότερη πηγή θείου στον αρχαίο κόσμο.

Πού βρίσκεται ο Άγιος Κωνσταντίνος, το εκκλησάκι που είναι σκαμμένο μέσα στον μαλακό βράχο της ακτής;

Ο Άγιος Κωνσταντίνος είναι ψαροχώρι της βόρειας ακτής, χτισμένο σε ένα μικρό φιόρδ. Στη νότια άκρη του, ένας σταυρός προεξέχει από τον βράχο. Από κάτω, σκαμμένη στο μαλακό πέτρωμα, βρίσκεται η εκκλησία του Αγίου Κωνσταντίνου. Από εκεί ξεκινά πεζοπορική διαδρομή περίπου 4,5 χιλιομέτρων έως το Σαρακήνικο, παράλληλα με την ακτή. Περίπου 200 μέτρα μετά την παραλία, η νησίδα Κοφτό φιλοξενεί αποικία ασημόγλαρων.

Τι άλλο αξίζει να ξέρει κανείς για το Κλήμα, το ψαροχώρι κάτω από την Τρυπητή;

Στην απογραφή του 2021 το Κλήμα είχε μόλις 8 κατοίκους. Στα διώροφα σύρματα, η οικογένεια του ψαρά ζούσε επάνω και η βάρκα φυλαγόταν κάτω τον χειμώνα. Το όνομα σύρματα βγαίνει από το σύρσιμο των βαρκών προς τη θάλασσα. Στα αξιοθέατα Μήλος του Κλήματος ανήκει ο σπηλαιώδης ναός της Αγίας Παρασκευής. Η παραλία του χωριού, μαζί με την κοντινή παραλία Σχινωπή, είναι κατάλληλη για κολύμπι.

Τι είναι η Αντίμηλος, το ακατοίκητο ηφαιστειακό νησί που υψώνεται στη θάλασσα δυτικά της Μήλου;

Η Αντίμηλος είναι απόκρημνο και ακατοίκητο νησί, με ψηλότερο σημείο στα 671 μέτρα. Οι ντόπιοι τη λένε Ερημόμηλο, ενώ στην αρχαιότητα λεγόταν Έφυρα ή Εφόρα. Είναι ηφαιστειακός δόμος, και στην κορυφή της υπάρχει ανενεργός κρατήρας. Φιλοξενεί σπάνιο είδος αιγάγρου, παρόμοιο με τον αίγαγρο της Κρήτης, και την οχιά της Μήλου. Από τα πιο απομονωμένα αξιοθέατα Μήλος, δέχεται επισκέπτες μόνο με άδεια της Διεύθυνσης Θήρας Κυκλάδων.