ΚΑΤΑΚΟΜΒΕΣ ΤΗΣ ΜΗΛΟΥ

Κατακόμβες της Μήλου

Οι κατακόμβες Μήλου είναι το υπόγειο νεκροταφείο των πρώτων χριστιανικών αιώνων του νησιού. Βρίσκονται σε πλαγιά λόφου, νοτιοδυτικά από τον οικισμό της Τρυπητής. Η θέση απέχει περίπου 200 μέτρα από το αρχαίο θέατρο, προς τα ανατολικά. Τα ερείπια της αρχαίας πόλης απλώνονται από εκεί ως τον παραθαλάσσιο οικισμό Κλήμα. Η Μήλος έχει εδώ το μεγαλύτερο υπόγειο νεκροταφείο έξω από τα τείχη της αρχαίας πόλης.

Η σελίδα εξηγεί πότε λαξεύτηκαν οι κατακόμβες Μήλου και πώς οργανώνονται μέσα στον ηφαιστειακό βράχο. Περιγράφει ποιοι θάφτηκαν εκεί, με βάση τις επιγραφές και τα ευρήματα των ανασκαφών. Δίνει επίσης τη διαδρομή ως την Τρυπητή και τα αξιοθέατα της γύρω περιοχής. Τα στοιχεία για τις στοές και τους τάφους βασίζονται στις δημοσιεύσεις της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων. Στο τέλος παρουσιάζονται εκδρομές και ξεναγήσεις στη Μήλο που κλείνονται ηλεκτρονικά από πριν.

Πότε χτίστηκαν οι κατακόμβες Μήλου;

Οι κατακόμβες Μήλου χρονολογούνται συνήθως από τον 1ο έως τον 5ο αιώνα μ.Χ. Τα ευρήματα των ανασκαφών δείχνουν ότι η χρήση ξεκίνησε στα μέσα του 1ου αιώνα. Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων τοποθετεί το τέλος της χρήσης τον 7ο αιώνα μ.Χ.

Ο χώρος λειτουργούσε ως κοινοτικό νεκροταφείο της χριστιανικής κοινότητας. Η χρονολόγηση στηρίζεται στα κινητά ευρήματα και στα κτερίσματα των τάφων. Σε όλη την ανασκαφή των ετών 2007–2009 βρέθηκαν λυχνάρια. Βρέθηκαν και αγγεία που είχαν έρθει από τη Μικρά Ασία, την Κύπρο και τη Βόρεια Αφρική. Ένα από τα λυχνάρια έφερε ιουδαϊκά σύμβολα. Το αρχείο «Οδυσσέας» του Υπουργείου Πολιτισμού δίνει χρήση έως τον 6ο αιώνα μ.Χ. Για την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, οι κατακόμβες Μήλου έμειναν σε χρήση ως τον 7ο αιώνα.

Μία εκδοχή συνδέει τη διάδοση του Χριστιανισμού στη Μήλο με Ιουδαίους από την Παλαιστίνη. Αυτοί έφυγαν μετά την καταστροφή της Ιερουσαλήμ το 70 μ.Χ. ή μετά τους διωγμούς επί Αδριανού. Κατά την ίδια εκδοχή, εργάστηκαν ως δούλοι στα ορυχεία του νησιού. Οι κατακόμβες Μήλου ήταν και τόπος λατρείας των πρώτων χριστιανών. Ο Δήμος Μήλου τις αναφέρει ως τον πρώτο τόπο συνάθροισής τους στο νησί. Το τέλος της χρήσης τους συμπίπτει με σεισμούς και επιδρομές του 7ου αιώνα.

Τοπικοί ανασκαφείς ξαναβρήκαν τις κατακόμβες Μήλου την περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας. Η ανακάλυψη έγινε γνωστή το 1840. Οι ντόπιοι ονόμαζαν τον χώρο «Ελληνική Σπηλιά». Ο Γερμανός αρχαιολόγος Λούντβιχ Ρος τις επισκέφθηκε το 1844 και τις βρήκε ήδη συλημένες. Ο Γάλλος αρχαιολόγος Σαρλ Μπαγιέ ήρθε το 1878 και ο Γεώργιος Λαμπάκης το 1907. Ο Μπαγιέ δημοσίευσε τις παρατηρήσεις του στο περιοδικό BCH την ίδια χρονιά. Το 1928 ο Γεώργιος Σωτηρίου τις ερεύνησε και τις μελέτησε συστηματικά.

Νέες ανασκαφές έγιναν τις δεκαετίες του 1950 και του 1960. Τη δεκαετία του 1960 οι κατακόμβες Μήλου άνοιξαν για το κοινό. Το 2007 ξεκίνησε σωστική ανασκαφή από την τότε 2η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων. Η έρευνα έγινε μέσα σε έργο στερέωσης, προστασίας και βελτίωσης της επισκεψιμότητας. Ολοκληρώθηκε το 2009 και έφερε στο φως το νότιο τμήμα των αιθουσών Α και Β. Τον Οκτώβριο του 2009 οι στοές πλημμύρισαν μετά από βροχή και ξανάνοιξαν ύστερα από μερικούς μήνες.

• Συνοδός του Ρος: Στην επίσκεψη του Ρος στις στοές συμμετείχε και ο Άντον Πρόκες φον Όστεν.
• Καθαρισμός Λαμπάκη: Ο Γεώργιος Λαμπάκης καθάρισε τον χώρο από τις επιχώσεις που είχαν συσσωρευτεί.
• Χαμένες πλάκες: Ο Σωτηρίου διαπίστωσε ότι έλειπαν πολλές από τις πλάκες τάφων που είχε δει ο Ρος.
• Δημοσίευση Σωτηρίου: Η μελέτη του για τη χριστιανική κατακόμβη τυπώθηκε στα Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών το 1928.
• Γιορτή Αγίων Πάντων: Από το 2002 ο χώρος λειτουργούσε ως εκκλησία μία φορά τον χρόνο, στη γιορτή αυτή.

Το 2009 η Ιερά Σύνοδος ανακήρυξε τη Μήλο ιερή νήσο. Η απόφαση στηρίχτηκε στις κατακόμβες, που ο Δήμος Μήλου χαρακτηρίζει το παλαιότερο μνημείο του Χριστιανισμού. Σήμερα οι κατακόμβες Μήλου ανήκουν στους αρχαιολογικούς χώρους του Υπουργείου Πολιτισμού. Η μελέτη της Ε. Γερούση για τα χριστιανικά μνημεία του νησιού κυκλοφόρησε στην Αθήνα το 1999. Την αρχαία πόλη και τους επόμενους αιώνες καλύπτει η σελίδα για την ιστορία της Μήλου.

Πώς είναι οργανωμένες οι κατακόμβες Μήλου μέσα στον βράχο;

Οι κατακόμβες Μήλου αποτελούνται από ευρύχωρες αίθουσες και διαδρόμους λαξευμένους στον μαλακό ηφαιστειακό τόφφο. Οι αρχαιολόγοι τις χωρίζουν σε τρεις ομάδες, Α, Β και Γ. Οι στοές έχουν συνολικό μήκος περίπου 200 μέτρα. Ο επισκέπτης μπαίνει σήμερα από την αίθουσα της Κατακόμβης Β.

Οι κατακόμβες Μήλου είναι σκαμμένες σε μαλακό και πορώδη ηφαιστειακό βράχο, τον τόφφο. Το ίδιο πέτρωμα έδωσε το όνομά του στην Τρυπητή, επειδή είναι γεμάτο τρύπες. Οι τρύπες προέρχονται άλλοτε από φυσική διάβρωση και άλλοτε από ανθρώπινη επέμβαση. Η πλαγιά γύρω από το χωριό έχει πολλές σπηλιές σκαμμένες στον ίδιο βράχο. Στην αρχαιότητα χρησίμευαν ως οικογενειακοί ταφικοί θάλαμοι. Οι κάτοικοι τις χρησιμοποιούν σήμερα ως αποθήκες και στάβλους. Οι στοές ανοίγονται σε υψόμετρο περίπου 150 μέτρων.

Ο Γεώργιος Σωτηρίου θεώρησε αρχικά ότι οι κατακόμβες Μήλου ήταν τρία ανεξάρτητα σύνολα. Τα ονόμασε Α, Β και Γ, από τα δυτικά προς τα ανατολικά. Κάθε σύνολο αποτελείται από αίθουσες και διαδρόμους. Η ανασκαφή του 2007–2009 έδειξε ότι οι αίθουσες Α και Β ενώνονταν με εγκάρσιο διάδρομο. Το εύρημα ανέτρεψε τη θεωρία των τριών χωριστών συνόλων. Στο σχέδιο της Εφορείας η Α έχει αίθουσα και έναν διάδρομο, ενώ η Β αίθουσα και τρεις διαδρόμους. Η Γ έχει δύο διαδρόμους και έναν οικογενειακό νεκρικό θάλαμο, το cubiculum.

Οι κατακόμβες Μήλου έχουν στοές πλάτους από 1 έως 5 μέτρα. Το ύψος τους κυμαίνεται από 1,6 έως 2,5 μέτρα. Στα τοιχώματα λαξεύτηκαν δύο τύποι τάφων, τα τοξωτά αρκοσόλια και οι οριζόντιοι loculi. Στο δάπεδο ανοίχτηκαν λακκοειδείς τάφοι, σκεπασμένοι με ακατέργαστες πλάκες διαφορετικού μεγέθους. Ορισμένα αρκοσόλια έχουν κόγχη στο τύμπανο για λυχνάρια και κτερίσματα. Ο Δήμος Μήλου μετρά 126 αρκοσόλια που σώζονται σήμερα στους τοίχους. Η ανασκαφή του 2007–2009 βρήκε ακόμη δύο κτιστούς τάφους, μία μαρμάρινη σαρκοφάγο και 33 λακκοειδείς.

Η σημερινή είσοδος βρίσκεται στην αίθουσα της Κατακόμβης Β. Η στοά αυτή είναι γνωστή και ως κατακόμβη των «Πρεσβυτέρων». Δυτικά της βρίσκεται η δεύτερη επισκέψιμη αίθουσα, που ανήκει στην Κατακόμβη Α. Στη βόρεια πλευρά της τα αρκοσόλια είναι λαξευμένα κατά ζεύγη. Ο διάδρομος 1 της Α δεν είναι ανοιχτός για το κοινό. Ανατολικά της Β, το cubiculum και η Κατακόμβη Γ παραμένουν επίσης κλειστά. Το νότιο τμήμα της Γ έχει καταρρεύσει. Οι δύο διάδρομοι της Γ επικοινωνούν σήμερα μέσω τεχνητού διαδρόμου.

• Σημερινό μήκος: Ο Δήμος Μήλου δίνει συνολικό μήκος 185 μέτρων για το σημερινό δαιδαλώδες σύμπλεγμα των στοών.
• Αίθουσα Bayet: Βρίσκεται δυτικά της Κατακόμβης Α και έχει εννέα αρκοσόλια και δύο cubicula.
• Αρχική είσοδος: Ένας ημικυκλικός τοίχος και ένας ακέραιος κίονας στα νότια δείχνουν μία από τις αρχικές εισόδους.
• Νότια επέκταση: Η ανασκαφή αποκάλυψε περίπου 15 μέτρα αιθουσών, με εννέα αρκοσόλια και τέσσερα loculi.
• Διώροφος τάφος: Στη δεξιά πλευρά της αίθουσας Β σώζεται το μόνο ακέραιο διώροφο αρκοσόλιο.

Μέσα στην Κατακόμβη Β ο επισκέπτης κινείται πάνω σε ξύλινη εξέδρα. Στο σχέδιο της Εφορείας σημειώνεται χωριστά η διαδρομή των επισκεπτών. Οι λακκοειδείς τάφοι του δαπέδου σκεπάστηκαν ξανά για λόγους προστασίας και δεν φαίνονται. Η αίθουσα Bayet φράχτηκε προσωρινά για τον ίδιο λόγο. Στο άνοιγμα της δεκαετίας του 1960 οι στοές φωτίστηκαν με ηλεκτρικούς λαμπτήρες. Οι λαμπτήρες αφαιρέθηκαν αργότερα, επειδή φθάρηκαν τα καλώδια. Οι κατακόμβες Μήλου δείχνουν έτσι στο κοινό μόνο τις αίθουσες Α και Β.

Ποιοι θάφτηκαν στις κατακόμβες Μήλου;

Στις κατακόμβες Μήλου θάφτηκαν τα μέλη της πρώτης χριστιανικής κοινότητας του νησιού. Τα ευρήματα δείχνουν χρήση του νεκροταφείου από τα μέσα του 1ου έως τον 6ο αιώνα μ.Χ. Οι επιγραφές τους, με κόκκινα γράμματα, είναι γραμμένες στα ελληνικά και αναφέρουν ελληνικά ονόματα, πρεσβυτέρους, διακόνους και παρθένες.

Οι κατακόμβες Μήλου ήταν το κοινοτικό υπόγειο νεκροταφείο των πρώτων χριστιανών του νησιού. Οι ιστορικοί των Κυκλάδων τις θεωρούν χωρίς όμοιό τους στο Αιγαίο και στην Ελλάδα. Η απλή κατασκευή τους και οι κοντινές κολυμβήθρες βαπτίσματος μαρτυρούν χριστιανική κοινότητα τουλάχιστον από τον 3ο ή τον 4ο αιώνα. Οι σωζόμενες επιγραφές φέρουν ελληνικά ονόματα, όπως το όνομα Αλέξανδρος. Το στοιχείο αυτό δείχνει ότι τις κατακόμβες χρησιμοποίησε ο ντόπιος πληθυσμός της Μήλου. Ο κτιστός τάφος του μάρτυρα, στο μέσο της κατακόμβης, αποδίδεται σε έναν από τους πρώτους επισκόπους της Μήλου.

Ο ακριβής αριθμός των νεκρών στις κατακόμβες Μήλου παραμένει άγνωστος μέχρι σήμερα. Ο Γερμανός αρχαιολόγος Λούντβιχ Ρος επισκέφθηκε τον χώρο το 1844 και υπολόγισε 1.500 έως 2.000 τάφους. Κατά τη δική του εκτίμηση, εκεί είχαν ταφεί 7.000 έως 8.000 άνθρωποι. Ο Γάλλος Σαρλ Μπαγιέ υπολόγισε το 1878 μόλις 300 τάφους και το πολύ 1.500 νεκρούς. Μια καταγραφή του 1972 μετρά 126 αρκοσόλια, δεξιά και αριστερά στους τοίχους των στοών. Η ανασκαφή των ετών 2007 έως 2009 αποκάλυψε ακόμη 33 λακκοειδείς τάφους και μία μαρμάρινη σαρκοφάγο.

Οι επιγραφές στις κατακόμβες Μήλου είναι γραμμένες με κόκκινα γράμματα πάνω στα τύμπανα των τάφων. Η σημαντικότερη είναι η επιγραφή «των Πρεσβυτέρων», στη δεξιά πλευρά της αίθουσας της Κατακόμβης Β. Ξεκινά με τη φράση ΕΝ ΚΩ, που σημαίνει «Εν Κυρίω», και μιλά για τον άγγελο του τάφου. Αναφέρει σπάνια χριστιανικά ονόματα, όπως Ασκληπιόδωρος, Κλαυδιανή, Αγαλίασις και Ασκλήπις. Στον Διάδρομο 1 σώζονται κομμάτια από δύο ακόμη επιγραφές, «του Μήλωνος» και «του Θωμά». Μια επιγραφή με το όνομα Αλέξανδρος, που είχε δει ο Ρος, είχε χαθεί όταν έφτασε ο Γεώργιος Σωτηρίου.

Η ζωγραφική διακόσμηση στις κατακόμβες Μήλου είναι λιτή και σώζεται μόνο σε λίγα από τα αρκοσόλια. Ο Ρος και ο Μπαγιέ είδαν τύμπανα βαμμένα μπλε και στεφάνες βαμμένες κόκκινες με μίλτο. Η βάση των τόξων είχε φυτικά μοτίβα, ενώ τα χριστιανικά σύμβολα ήταν λίγα σε αριθμό. Ένας πράσινος ιχθύς, σύμβολο της χριστιανικής πίστης, ήταν ζωγραφισμένος πάνω από τη θέση της κεφαλής ενός νεκρού. Σε δύο αρκοσόλια του Διαδρόμου 2 σώζεται τμήμα παράστασης με άνθη και δύο πουλιά. Στα ίδια αρκοσόλια διακρίνονται επίσης το χριστόγραμμα και τα γράμματα Ω και Α.

• Κτερίσματα: Ελάχιστοι από τους ανασκαμμένους τάφους έδωσαν αξιόλογα κτερίσματα, όπως περίαπτα, ένα μετάλλινο δαχτυλίδι, γυάλινα μυροδοχεία και χάντρες.
• Νεκρόδειπνα: Ίχνη καύσης, μαγειρικά σκεύη και οστά ζώων και ψαριών δείχνουν γεύματα και άλλες τελετές στη μνήμη των νεκρών.
• Ταφές βρεφών: Μικρές κόγχες στα τύμπανα ορισμένων αρκοσολίων δέχονταν λυχνάρια, κτερίσματα και σε κάποιες περιπτώσεις ταφές βρεφών.
• Εισαγωγές: Η ανασκαφή βρήκε αγγεία από τη Μικρά Ασία, την Κύπρο, τη Βόρεια Αφρική και λυχνάρι με ιουδαϊκά σύμβολα.
• Οικογένειες στις κατακόμβες Μήλου: Στη βόρεια πλευρά της αίθουσας της Κατακόμβης Α τα αρκοσόλια είναι λαξευμένα κατά ζεύγη, ως οικογενειακοί τάφοι.

Η λέξη «κατακόμβη» δόθηκε αρχικά μόνο στο υπόγειο κοιμητήριο του Αγίου Σεβαστιανού, στην Αππία Οδό της Ρώμης. Η Ρώμη έχει 36 μεγάλες κατακόμβες, ενώ στα νησιά καταγράφονται κατακόμβες στη Μάλτα, στην Κύπρο και στη Μήλο. Οι κατακόμβες Μήλου αποτελούν έτσι ένα σπάνιο ελληνικό παράλληλο των ρωμαϊκών κοιμητηρίων των πρώτων χριστιανικών αιώνων. Η χριστιανική ιστορία του νησιού συνεχίζεται με εκθέματα στο Εκκλησιαστικό Μουσείο της Μήλου. Το μουσείο στεγάζεται στον ναό της Αγίας Τριάδας, πολύ κοντά στο λιμάνι του Αδάμαντα.

Πώς φτάνει κανείς στις κατακόμβες Μήλου και τι βλέπει γύρω;

Οι κατακόμβες Μήλου βρίσκονται σε πλαγιά λόφου, νοτιοδυτικά από το χωριό Τρυπητή. Ο χώρος ανήκει στην αρχαία πόλη του νησιού, που τα ερείπιά της φτάνουν ως το παραθαλάσσιο Κλήμα. Σε μικρή απόσταση βρίσκονται το ρωμαϊκό θέατρο, η αρχαία αγορά και το σημείο όπου βρέθηκε η Αφροδίτη της Μήλου.

Η αφετηρία για τις κατακόμβες Μήλου είναι το χωριό Τρυπητή, χτισμένο σε υψόμετρο 150 μέτρων. Ο οικισμός απέχει περίπου 5 χιλιόμετρα από τον Αδάμαντα, το κύριο λιμάνι του νησιού. Το χωριό βρίσκεται κοντά στη θαλάσσια είσοδο του όρμου της Μήλου, στο βόρειο τμήμα του νησιού. Το όνομά του προέρχεται από τα ηφαιστειακά πετρώματα της περιοχής, που είναι γεμάτα τρύπες. Οι σπηλιές στον μαλακό βράχο ήταν στην αρχαιότητα οικογενειακοί νεκρικοί θάλαμοι. Σήμερα οι κάτοικοι τις χρησιμοποιούν ως αποθήκες και στάβλους. Η Τρυπητή είναι επίσημα χαρακτηρισμένη παραδοσιακός οικισμός από το 1978.

Στον δρόμο από την Τρυπητή προς τις κατακόμβες Μήλου στέκει το εκκλησάκι της Παναγίας της Φανερωμένης. Στο εσωτερικό του υπάρχουν δύο τάφοι με καμάρες και ίχνη τοιχογραφιών στο ιερό. Στο κέντρο του χωριού βρίσκεται ο ναός του Αγίου Νικολάου, που χτίστηκε το 1888 με μαρμάρινο τέμπλο. Οι αναπαλαιωμένοι ανεμόμυλοι της Τρυπητής άλεθαν παλιά σιτηρά και σήμερα λειτουργούν κυρίως ως καταλύματα. Μια πεζοπορική διαδρομή συνδέει την Τρυπητή με την Πλάκα, την πρωτεύουσα και έδρα του δήμου. Η Πλάκα είναι χτισμένη σε υψόμετρο 220 μέτρων, με θέα στον κόλπο της Μήλου.

Το αρχαίο θέατρο απέχει περίπου 200 μέτρα δυτικά από τις κατακόμβες Μήλου. Χτίστηκε στη ρωμαϊκή περίοδο, ανάμεσα στον 1ο και τον 4ο αιώνα μ.Χ. Βρίσκεται στην πλαγιά ανάμεσα στην Τρυπητή και το Κλήμα, με θέα τον κόλπο της Μήλου. Το θέατρο χωρούσε περίπου 800 θεατές σε μαρμάρινα εδώλια. Η ανασκαμμένη ζώνη αντιστοιχεί μόνο στο ένα δέκατο της συνολικής έκτασης του θεάτρου. Σε τέσσερα εδώλια είναι χαραγμένες θέσεις για «νεανίσκους», «υμνωδούς» και «βουλευτές». Μετά από εργασίες ανάδειξης, το αναστηλωμένο θέατρο άνοιξε ξανά για το κοινό στις 9 Ιουλίου 2016.

Κοντά στο αρχαίο θέατρο, στις 8 Απριλίου 1820, ένας αγρότης βρήκε την Αφροδίτη της Μήλου. Εκείνη την ημέρα έσκαβε στο χωράφι του και έβγαζε πέτρες από αρχαία ερείπια. Οι πηγές αναφέρουν τον αγρότη ως Γεώργιο ή Θεόδωρο Κεντρωτά. Το άγαλμα είναι από παριανό μάρμαρο και ξεπερνά τα 2 μέτρα σε ύψος. Ένα χρόνο αργότερα, το 1821, κατέληξε στο Μουσείο του Λούβρου στο Παρίσι, όπου εκτίθεται ως σήμερα. Πιστό αντίγραφό του, δωρεά του Λούβρου, βρίσκεται στο μουσείο της Μήλου. Μια επίσκεψη στις κατακόμβες Μήλου περνά δίπλα από το σημείο της ανακάλυψης.

• Από τις κατακόμβες Μήλου στο Κλήμα: Το παραθαλάσσιο χωριό βρίσκεται κάτω από την Τρυπητή, στην είσοδο του όρμου της Μήλου.
• Σύρματα: Τα διώροφα σπίτια των ψαράδων στο Κλήμα φύλαγαν τη βάρκα στο ισόγειο κατά τη διάρκεια του χειμώνα.
• Αγία Παρασκευή: Στο Κλήμα βρίσκεται ο σπηλαιώδης ναός της Αγίας Παρασκευής, ενώ στο χωριό λειτουργούν και χώροι εστίασης.
• Κολύμπι: Η παραλία του Κλήματος και η κοντινή παραλία Σχινώπη είναι κατάλληλες για κολύμπι.
• Μωσαϊκό: Οι ανασκαφές της Βρετανικής Σχολής Αθηνών αποκάλυψαν το 1896 ένα σπουδαίο μωσαϊκό σε κτίσμα της αρχαίας πόλης.

Οι πρώτοι Δωριείς έχτισαν τον οικισμό τους λίγο βορειοδυτικά της σημερινής Τρυπητής, στις αρχές της 1ης χιλιετίας π.Χ. Η αρχαία πόλη απλώθηκε στην πλαγιά ως το Κλήμα, και σώζονται ακόμη ερείπια από τα τείχη και άλλα κτίσματά της. Οι κατακόμβες Μήλου, το θέατρο και η αγορά ανήκουν όλα σε αυτή την αρχαία πόλη. Το Κλήμα είναι κι αυτό χαρακτηρισμένο παραδοσιακός οικισμός από το 1978. Απέχει 6 χιλιόμετρα από τον Αδάμαντα, και κάποια σύρματά του λειτουργούν σήμερα ως τουριστικά καταλύματα.

Τι άλλο ρωτούν όσοι επισκέπτονται τις κατακόμβες Μήλου;

Οι κατακόμβες Μήλου ανήκουν στη νεκρόπολη της αρχαίας πόλης, που απλωνόταν έξω από τα τείχη, στα ανατολικά. Ο Δήμος Μήλου τις κατατάσσει στα πιο γνωστά και αξιόλογα χριστιανικά μνημεία του κόσμου. Στην ίδια περιοχή της αρχαίας πόλης υπάρχουν και άλλα, μικρότερα υπόγεια νεκροταφεία του ίδιου τύπου.

Πόσο μεγάλες είναι οι κατακόμβες Μήλου σε σύγκριση με τις γνωστές κατακόμβες της Ρώμης;

Στην Ελλάδα, οι κατακόμβες της Τρυπητής θεωρούνται χωρίς όμοιό τους σε μέγεθος και ομορφιά. Στο υπέδαφος της Ρώμης υπάρχουν πάνω από πενήντα κατακόμβες, με περίπου 150 χιλιόμετρα σήραγγες. Η κατακόμβη της Δομιτίλλας απλώνεται σε 17 χιλιόμετρα. Η κατακόμβη του Καλλίστου έχει πέντε επίπεδα και διαδρόμους περίπου 20 χιλιομέτρων, με μισό εκατομμύριο ταφές κατά εκτίμηση. Οι κατακόμβες Μήλου έχουν, αντίθετα, στοές συνολικού μήκους περίπου 200 μέτρων.

Γιατί ο ηφαιστειακός τόφφος της Τρυπητής σκαβόταν τόσο εύκολα από τους πρώτους χριστιανούς της Μήλου;

Ο τόφφος είναι πυροκλαστικό πέτρωμα από υλικά που εκτινάσσουν τα ηφαίστεια. Είναι ελαφρύς και μαλακός, γι’ αυτό δουλεύεται εύκολα ήδη από την αρχαιότητα. Στην Ελλάδα απαντά και σε νησιά των Κυκλάδων, όπως η Σαντορίνη, η Μήλος και η Κίμωλος. Και στη Ρώμη οι κατακόμβες σκάφτηκαν σε τόφφο, που σκάβεται εύκολα και σκληραίνει αργότερα. Χάρη στα ίδια μαλακά πετρώματα σκάφτηκαν και οι κατακόμβες Μήλου στην Τρυπητή.

Τι άλλο δείχνουν οι επιγραφές στις κατακόμβες Μήλου πέρα από την επιγραφή των Πρεσβυτέρων;

Οι επιγραφές γράφτηκαν σε δέλτους μήκους 50 έως 60 εκατοστών και ύψους 10 εκατοστών. Η επιγραφή των Πρεσβυτέρων χρησιμοποιεί τη λέξη «θηκίον» αντί για τον τεχνικό όρο αρκοσόλιο. Παρόμοια επιγραφή, στο 3ο αρκοσόλιο του δεξιού τοίχου της Κατακόμβης Α, αναφέρει ενορκισμό των μητέρων στο όνομα του Χριστού. Στο 4ο αριστερό αρκοσόλιο της Α, κάτω από την επιγραφή, ένα χριστόγραμμα πλαισιώνεται από σταυρούς σε κύκλο.

Τι γνωρίζει η έρευνα για τη χριστιανική κοινότητα που έθαβε τους νεκρούς της στην Τρυπητή;

Ο Δήμος Μήλου τοποθετεί το πρώτο κοινοτικό νεκροταφείο στα τέλη του 2ου αιώνα. Στους τάφους των πιο διακεκριμένων προσώπων ζωγράφιζαν χριστιανικά σύμβολα ή χάραζαν επιγραφές. Μια άποψη θέλει τη χρήση να σταματά λίγο μετά το Διάταγμα των Μεδιολάνων για την ανεξιθρησκία. Άλλη τη συνδέει με σεισμούς του 5ου ή του 6ου αιώνα, που κατέστρεψαν την πόλη του Κλήματος. Η αρχαία πόλη δεν έχει ερευνηθεί συστηματικά.

Τι ήταν το κιβώριο που στεκόταν πάνω από τον «τάφο του μάρτυρα» στις κατακόμβες Μήλου;

Ο «τάφος του μάρτυρα» είναι ο μόνος υπερυψωμένος κτιστός τάφος, σε σχήμα σαρκοφάγου. Η παράδοση θέλει θαμμένο εκεί έναν από τους πρώτους μάρτυρες της χριστιανοσύνης. Στις κατακόμβες Μήλου ο τάφος αυτός λειτουργούσε ως Αγία Τράπεζα για τους πρώτους χριστιανούς. Το 1928 ο Σωτηρίου βρήκε βάσεις κιόνων στις τέσσερις άκρες του, άρα από πάνω υπήρχε κιβώριο. Εντόπισε επίσης ίχνη επιγραφής στη βάση του τάφου.

Ποιες επεμβάσεις και ποιες ζημιές διαμόρφωσαν τη σημερινή εικόνα των υπόγειων στοών στην Τρυπητή;

Ο Δήμος Μήλου αποδίδει τη σημερινή μορφή σε επεμβάσεις του 20ού αιώνα. Η ανασκαφή του 2007–2009 βρήκε κατεστραμμένο το νότιο τμήμα, σε μήκος 16 μέτρων. Η οροφή των νότιων αιθουσών είχε πέσει σχεδόν ολόκληρη, αλλά τα τοιχώματα σώθηκαν. Στη γιορτή των Αγίων Πάντων ένας τάφος γινόταν Αγία Τράπεζα, με σταυρό από πλεξιγκλάς. Ο σταυρός αφαιρέθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 2000, με αντιδράσεις.

Ποιες εκδόσεις περιγράφουν τις κατακόμβες Μήλου για όποιον θέλει να τις γνωρίσει πριν από την επίσκεψη;

Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων διαθέτει ελεύθερα δίγλωσσο φυλλάδιο, στα ελληνικά και αγγλικά. Η Μαρίνα Βογκλή έγραψε τα κείμενα και σχεδίασε την κάτοψη με τους Νίκο Τσούρη και Αντώνη Λιζάρδο. Το υπόμνημα ξεχωρίζει την οριογραμμή του τόφφου από τις νεότερες κατασκευές. Ο Γρηγόρης Μπελιβανάκης εξέδωσε το βιβλίο «Οι κατακόμβες της Μήλου» το 1994. Οι κατακόμβες Μήλου, σκαμμένες σε ηφαιστειακό έδαφος, συγκαταλέγονται στα αξιοθέατα της Μήλου.