REFUGE PROJECT

Το καταφύγιο Αδάμαντα είναι ένα μεγάλο αντιαεροπορικό καταφύγιο του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου στον κύριο λιμένα της Μήλου. Η Μήλος ανήκε στη γερμανική ζώνη κατοχής από τον Μάιο του 1941, και το έργο συνδέεται με εκείνη την περίοδο. Το νησί ήταν μια γερμανική εξαίρεση μέσα στις ιταλικές Κυκλάδες. Για χρόνια ο χώρος λειτούργησε ως υδραγωγείο, επειδή ήταν δυσπρόσιτος για τους επισκέπτες. Σήμερα είναι αναστηλωμένος και ανοιχτός για το κοινό.

Οι ενότητες που ακολουθούν εξηγούν τι είναι το καταφύγιο Αδάμαντα, πώς χρησιμοποιήθηκε και γιατί το έχτισαν οι Γερμανοί στη Μήλο. Παρουσιάζουν το λιμάνι στην Κατοχή, τα άλλα γερμανικά έργα, τον ηφαιστειακό βράχο και τη Μήλο κάτω από το έδαφος. Ακολουθούν ο Αδάμαντας μετά τον πόλεμο, οι εκδρομές από το λιμάνι και οι συχνές ερωτήσεις των επισκεπτών. Οι εκδρομές στο νησί κλείνονται online.

Τι είναι το καταφύγιο Αδάμαντα στη Μήλο;

Το καταφύγιο Αδάμαντα είναι το μεγάλο αντιαεροπορικό καταφύγιο του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, έργο της γερμανικής κατοχής, στο κύριο λιμάνι της Μήλου. Για χρόνια λειτούργησε ως υδραγωγείο, επειδή ήταν δυσπρόσιτο για τους επισκέπτες. Τα τελευταία χρόνια έχει αναστηλωθεί και είναι ανοιχτό για το κοινό.

Ο Αδάμαντας είναι το επίνειο και ο κύριος λιμένας της Μήλου. Βρίσκεται στη βορειοανατολική ακτή του κόλπου του νησιού και αποτελεί το μεγαλύτερο τουριστικό κέντρο του. Η απογραφή του 2021 κατέγραψε εκεί 1.268 κατοίκους, ενώ το 2001 ο πληθυσμός του ήταν 1.391 άτομα. Παλιότερα ο οικισμός ονομαζόταν «Αλαμάντο», σύμφωνα με την τουριστική σελίδα του δήμου. Ο κόλπος της Μήλου είναι ένας από τους μεγαλύτερους και ασφαλέστερους φυσικούς κόλπους της Μεσογείου. Μέσα σε αυτόν τον οικισμό βρίσκεται το καταφύγιο Αδάμαντα. Ο Αδάμαντας είναι η πρώτη εικόνα του νησιού για όποιον φτάνει με πλοίο.

Η ελληνική περιγραφή της Μήλου αναφέρει «το μεγάλο καταφύγιο του Αδάμαντα» στην ενότητα για την Κατοχή. Η ίδια παράγραφος σημειώνει ότι οι Γερμανοί είχαν κάνει πολλά οχυρωματικά έργα στο νησί. Σήμερα σώζονται τα υπολείμματα αυτών των έργων σε διάφορα σημεία του νησιού. Η ενότητα περιγράφει και τη βύθιση ενός φορτηγού πλοίου από αγγλικά αεροπλάνα το 1943. Άλλο κείμενο για τα γεγονότα της Κατοχής προσθέτει ότι οι Γερμανοί έχτισαν αρκετά αντιαεροπορικά καταφύγια. Το καταφύγιο Αδάμαντα ξεχωρίζει, επειδή έχει αναστηλωθεί και είναι ανοιχτό για το κοινό.

Τα αντιαεροπορικά καταφύγια προστατεύουν πολίτες και στρατιώτες από επιθέσεις που έρχονται από τον αέρα. Μοιάζουν με οχυρά, αλλά δεν είναι φτιαγμένα για άμυνα απέναντι σε επίθεση από την ξηρά. Οι σημαντικότεροι κίνδυνοι για όσους βρίσκονται μέσα είναι το ωστικό κύμα και τα θραύσματα. Ως καταφύγια χρησιμοποιήθηκαν και υπάρχοντα κτίσματα, όπως σήραγγες και υπόγεια σπιτιών. Πριν από τον πόλεμο το καθεστώς Μεταξά είχε χτίσει στην Αττική περισσότερα από 12.000 καταφύγια. Το καταφύγιο Αδάμαντα, αντίθετα, ήταν έργο των γερμανικών δυνάμεων στη Μήλο.

Το καταφύγιο Αδάμαντα απέκτησε αργότερα μια εντελώς διαφορετική χρήση. Για χρόνια είχε μετατραπεί σε υδραγωγείο, δηλαδή σε εγκατάσταση για το νερό. Ο λόγος που δίνει η περιγραφή του νησιού είναι η δυσκολία πρόσβασης: ο χώρος ήταν δυσπρόσιτος για τους επισκέπτες. Τα τελευταία χρόνια έγινε η αναστήλωση, δηλαδή εργασίες αποκατάστασης στον χώρο, και το κοινό μπορεί πλέον να μπει μέσα. Στην περιοχή του Αδάμαντα βρίσκονται το Μεταλλευτικό, το Εκκλησιαστικό και το Ναυτικό Μουσείο. Ο οικισμός περιγράφεται αναλυτικά στη σελίδα για τον Αδάμαντα και τα χωριά της Μήλου.

• Καταφύγιο Αδάμαντα και όνομα: Το όνομα Αδάμας προέρχεται από την ελληνική λέξη αδάμας, που σημαίνει διαμάντι.
• Οι ιδρυτές: Κρήτες πρόσφυγες από τα Σφακιά έχτισαν τον οικισμό, και οι απόγονοί τους λέγονται Μηλοκρητικοί.
• Πάνω από το λιμάνι: Από τον Αδάμαντα υπάρχει ανάβαση στο οροπέδιο, όπου βρίσκονται η Πλάκα, η κύρια πόλη, και το Κάστρο.
• Καταφύγιο Αδάμαντα και κοινότητα: Ο Αδάμαντας είναι έδρα ομώνυμης δημοτικής κοινότητας με έκταση 3,970 τετραγωνικά χιλιόμετρα.
• Ο δεύτερος λιμένας: Τα Πολλώνια είναι ο μικρότερος λιμένας της Μήλου και εξυπηρετούν κυρίως τη σύνδεση με την Κίμωλο.

Συνοπτικά, το καταφύγιο Αδάμαντα είναι ένα μεγάλο έργο της γερμανικής κατοχής στον κύριο λιμένα του νησιού. Είχε τρεις διαδοχικές χρήσεις: πρώτα καταφύγιο, έπειτα υδραγωγείο και σήμερα ανοιχτός χώρος για το κοινό. Όποιος μπαίνει στο καταφύγιο Αδάμαντα συναντά έτσι μια μαρτυρία των χρόνων του πολέμου στη Μήλο. Η αναστήλωση έφερε κοντά στους επισκέπτες ένα έργο που για χρόνια έμενε μακριά τους. Η επόμενη ενότητα εξηγεί γιατί οι Γερμανοί έδωσαν τόση σημασία στο νησί.

Γιατί έχτισαν οι Γερμανοί το καταφύγιο Αδάμαντα;

Οι Γερμανοί έχτισαν το καταφύγιο Αδάμαντα, επειδή η Μήλος ήταν ενδιάμεσο οχυρό προς την Κρήτη και βρισκόταν στη γερμανική ζώνη κατοχής. Το νησί είχε μεγάλο φυσικό λιμάνι και μόνιμο γερμανικό φυλάκιο, ενώ αεροπλάνα των Συμμάχων βομβάρδισαν το λιμάνι του Αδάμαντα.

Η Κατοχή της χώρας είχε ξεκινήσει τον Απρίλιο του 1941 με τη γερμανική εισβολή. Η γερμανική κατοχή επιβλήθηκε στη Μήλο στις 9 Μαΐου 1941. Το νησί αποτελούσε εξαίρεση στις Κυκλάδες, γιατί τα υπόλοιπα νησιά του συμπλέγματος είχαν ενταχθεί στην ιταλική ζώνη κατοχής. Η ιταλική ζώνη κάλυπτε τα δύο τρίτα των εδαφών της Ελλάδας. Οι Γερμανοί κράτησαν τις στρατηγικά σημαντικές περιοχές, όπως την Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη, την Κρήτη και ορισμένα νησιά του Αιγαίου. Έτσι το καταφύγιο Αδάμαντα χτίστηκε σε νησί με γερμανική διοίκηση, ανάμεσα σε ιταλοκρατούμενες Κυκλάδες.

Η Μήλος βρίσκεται στη μέση της απόστασης ανάμεσα στον Πειραιά και στην Κρήτη. Ο φυσικός λιμένας της είναι το κοίλωμα του κύριου κρατήρα, με βάθος από 55 έως 130 μέτρα. Το λιμάνι αυτό έχει ιστορική σημασία για τη θαλάσσια ναυσιπλοΐα. Το 1821 έγινε ανοιχτά της Μήλου η πρώτη ναυμαχία της Ελληνικής Επανάστασης. Στον Κριμαϊκό πόλεμο ο Αδάμαντας ήταν το ορμητήριο του γαλλικού στόλου. Η γερμανική Διοίκηση Νότιας Ελλάδας περιλάμβανε και τη Μήλο, ως ενδιάμεσο οχυρό προς την Κρήτη.

Στη Μήλο οι Γερμανοί εγκατέστησαν μόνιμο φυλάκιο και έχτισαν αρκετά αντιαεροπορικά καταφύγια. Το καταφύγιο Αδάμαντα ανήκει στα έργα αυτής της περιόδου. Η ελληνική περιγραφή του νησιού σημειώνει ότι οι Γερμανοί είχαν κάνει «πολλά οχυρωματικά έργα». Μια μόνιμη φρουρά χρειαζόταν προστασία από τα αεροπλάνα. Το νησί είχε και δικό του ναυτικό διοικητή. Η Κρήτη ανήκε στη γερμανική ζώνη, εκτός από τον ανατολικό νομό Λασιθίου, που πέρασε στους Ιταλούς. Η ίδια η Μήλος είναι το νοτιοδυτικότερο νησί των Κυκλάδων και απέχει 120 χιλιόμετρα ανατολικά της ακτής της Λακωνίας.

Οι αεροπορικές επιθέσεις των Συμμάχων ήταν ο κίνδυνος για τον οποίο χτίστηκε το καταφύγιο Αδάμαντα και τα άλλα αντιαεροπορικά καταφύγια. Την Κυριακή 21 Φεβρουαρίου 1943 τρία βρετανικά αεροσκάφη βομβάρδισαν στο λιμάνι του Αδάμαντα ένα φορτηγό πλοίο. Το πλοίο είχε επιταχθεί από το γερμανικό ναυτικό. Είχε προορισμό την Κρήτη και μετέφερε καύσιμα, πυρομαχικά και άλλες στρατιωτικές προμήθειες. Στην επίθεση σκοτώθηκαν 15 μέλη του πληρώματος του πλοίου. Το λήμμα για τον Αδάμαντα καταγράφει στην Κατοχή 50 θανάτους κατοίκων από την πείνα και τους βομβαρδισμούς.

• Καταφύγιο Αδάμαντα και Ιταλία: Μετά την ανακωχή της Ιταλίας, τον Σεπτέμβριο του 1943, οι Γερμανοί ανέλαβαν και τις ιταλικές περιοχές.
• Ο ισθμός: Ο κόλπος χωρίζει το νησί σε δύο σχεδόν ίσα μέρη, με ισθμό πλάτους έως 2,2 χιλιόμετρα.
• Φρούριο Κρήτη: Η Κρήτη θεωρήθηκε σχεδόν ξεχωριστή διοίκηση και πήρε γρήγορα το όνομα «Φρούριο Κρήτη».
• Διοίκηση Νότιας Ελλάδας: Επικεφαλής της ήταν ο Hellmuth Felmy, και περιλάμβανε το αεροδρόμιο του Καλαμακίου στην Αττική.
• Καταφύγιο Αδάμαντα και απελευθέρωση: Η Μήλος ανήκε στις τελευταίες περιοχές που ελευθερώθηκαν από γερμανικές φρουρές, μαζί με την Κρήτη.

Συνοπτικά, το καταφύγιο Αδάμαντα χτίστηκε επειδή η Μήλος είχε στρατηγική θέση, μεγάλο λιμάνι και μόνιμη γερμανική παρουσία. Το νησί ήταν γερμανική εξαίρεση ανάμεσα στις ιταλικές Κυκλάδες. Οι επιθέσεις των Συμμάχων έκαναν τα αντιαεροπορικά καταφύγια αναγκαία, και ο Αδάμαντας ήταν λιμάνι που δέχτηκε τέτοια επίθεση. Η θέση ανάμεσα στον Πειραιά και στην Κρήτη εξηγεί γιατί οι Γερμανοί έδωσαν σημασία στο λιμάνι. Η επόμενη ενότητα εξετάζει πώς ήταν το λιμάνι κατά την Κατοχή.

Τι έζησε το λιμάνι γύρω από το καταφύγιο Αδάμαντα στην Κατοχή;

Το καταφύγιο Αδάμαντα συνδέεται με το κύριο λιμάνι της Μήλου, που έζησε πόλεμο και στέρηση. Βρετανικά αεροπλάνα βύθισαν εκεί ένα φορτηγό πλοίο στις 21 Φεβρουαρίου 1943. Δεκατέσσερις άνδρες πολίτες εκτελέστηκαν και 50 κάτοικοι του Αδάμαντα πέθαναν από πείνα και βομβαρδισμούς στη γερμανική Κατοχή του 1941–1945.

Η γερμανική κατοχή επιβλήθηκε στη Μήλο στις 9 Μαΐου 1941. Το νησί ήταν εξαίρεση στις Κυκλάδες, γιατί τα υπόλοιπα νησιά είχαν ενταχθεί στην ιταλική ζώνη κατοχής. Η Μήλος βρίσκεται στη μέση της απόστασης ανάμεσα στον Πειραιά και την Κρήτη, και έχει μεγάλο φυσικό λιμάνι. Ο Αδάμαντας είναι το επίνειο και ο κύριος λιμένας του νησιού. Κοντά του υπάρχει στρατιωτικό κοιμητήριο Αγγλογάλλων του Κριμαϊκού πολέμου, από την εποχή που το λιμάνι ήταν ορμητήριο του γαλλικού στόλου. Το καταφύγιο Αδάμαντα ανήκει στην ίδια πολεμική ιστορία του λιμανιού και της Μήλου.

Το εμπορικό ατμόπλοιο Artemis Pitta ναυπηγήθηκε το 1906 στο Στετίνο της γερμανικής Πομερανίας. Είχε ολική χωρητικότητα 1.433 τόνων. Στις 6 Απριλίου 1941, στη Μάχη της Ελλάδας, η γερμανική Λουφτβάφε, η πολεμική αεροπορία της Γερμανίας, το βύθισε. Μετά τις επισκευές και τις βελτιώσεις το πλοίο παραδόθηκε στο γερμανικό ναυτικό, που το επάνδρωσε με Έλληνες. Η δεύτερη βύθιση ήρθε σχεδόν δύο χρόνια μετά την πρώτη. Την Κυριακή 21 Φεβρουαρίου 1943 το πλοίο βρισκόταν στο λιμάνι του Αδάμαντα. Ο προορισμός του ήταν η Κρήτη, με καύσιμα, πυρομαχικά και άλλα στρατιωτικά εφόδια.

Τρία αεροσκάφη της Βρετανικής Πολεμικής Αεροπορίας εντόπισαν το πλοίο και το βομβάρδισαν. Το πλοίο ήταν φορτωμένο με καύσιμα. Σκοτώθηκαν 15 μέλη του πληρώματος. Στο πλοίο βρήκαν τραγικό θάνατο Έλληνες και Γερμανοί. Ο βοριάς που έπνεε παρέσυρε συντρίμμια και εμπορεύματα, που ξεβράστηκαν στην παραλία Αχιβαδολίμνη, κοντά στον Αδάμαντα. Η επιδρομή έγινε στο λιμάνι που συνδέεται με το καταφύγιο Αδάμαντα, όπου το πλοίο ήταν αραγμένο. Ανάμεσα στα ξεβρασμένα αντικείμενα ήταν βαρέλια με πετρέλαιο. Κάποιοι Μηλιοί νόμιζαν πως περιείχαν λάδι, και πήγαν να πάρουν το περιεχόμενό τους.

Στο Αιγαίο ξεβράζονταν συχνά αντικείμενα από βυθισμένα πλοία, και οι ντόπιοι τα μάζευαν χωρίς αντίδραση των Γερμανών. Τα βαρέλια όμως είχαν μεγάλη σημασία για τους Γερμανούς, που δεν ανέχτηκαν τη συλλογή τους. Μια γερμανική περίπολος συνέλαβε όλους τους ντόπιους που βρίσκονταν στο σημείο. Οι ανακρίσεις ταυτοποίησαν και άλλους, και οι συλληφθέντες έφτασαν τους 25. Οι Γερμανοί επέλεξαν 14 και τους κατηγόρησαν για λεηλασία περιουσίας του γερμανικού στρατού. Λίγες ημέρες αργότερα οι 14, όλοι άνδρες πολίτες, εκτελέστηκαν από εκτελεστικό απόσπασμα στην παραλία της Αλυκής, στον ίδιο κόλπο με το καταφύγιο Αδάμαντα.

• Καταφύγιο Αδάμαντα και κόλπος: Ο Αδάμαντας βρίσκεται στη βορειοανατολική ακτή του κόλπου της Μήλου και είναι η έδρα ομώνυμης δημοτικής κοινότητας.
• Αχιβαδολίμνη και Αλυκή: Και οι δύο παραλίες καταγράφονται ανάμεσα στις 25 παραλίες μέσα στον κόλπο της Μήλου, μαζί με τον Αδάμα.
• Ναυτικός διοικητής: Την υπογραφή στη διαταγή εκτέλεσης των 14 κρατουμένων, που κατηγορήθηκαν για λεηλασία, έβαλε ο ναυτικός διοικητής του νησιού.
• Πλάκα μνήμης: Το 1992 τοποθετήθηκε αναμνηστική πλάκα με τα ονόματα των 14 εκτελεσθέντων, όλων ανδρών πολιτών της Μήλου.
• Καταφύγιο Αδάμαντα και πείνα: Στον Αδάμαντα καταγράφηκαν 50 θάνατοι κατοίκων από την πείνα και τους βομβαρδισμούς κατά την Κατοχή του 1941–1945.

Η Κατοχή τελείωσε το 1945, αλλά η μνήμη της μένει στο λιμάνι και στον οικισμό. Οι πηγές δίνουν ως ημερομηνία της εκτέλεσης την 23η ή την 26η Φεβρουαρίου 1943. Κάθε χρόνο γίνεται επιμνημόσυνη δέηση για τα θύματα των εκτελέσεων στη Μήλο. Το καταφύγιο Αδάμαντα θυμίζει την ίδια εποχή και τον ίδιο τόπο. Η Κατοχή είναι ένα μόνο κεφάλαιο της ιστορίας του νησιού. Η ευρύτερη διαδρομή του, από τους προϊστορικούς χρόνους, περιγράφεται στη σελίδα για την ιστορία της Μήλου.

Ποια άλλα γερμανικά έργα συνδέονται με το καταφύγιο Αδάμαντα;

Το καταφύγιο Αδάμαντα συνδέεται με γερμανικά οχυρωματικά έργα σε οκτώ θέσεις της Μήλου. Αναφέρονται επίσης το καταφύγιο των Πλακών και το ημιτελές κτίριο των Παλαιών Γερμανικών Ψυγείων στον Αδάμαντα. Από τα οχυρωματικά έργα σώζονται σήμερα μόνο υπολείμματα, ενώ το καταφύγιο των Πλακών διατηρείται καλά χάρη στη λιθοδομή του.

Οι Γερμανοί εγκατέστησαν στη Μήλο μόνιμο φυλάκιο και έχτισαν αρκετά αντιαεροπορικά καταφύγια. Το νησί ανήκε στη γερμανική ζώνη κατοχής από τον Μάιο του 1941. Έκαναν επίσης πολλά οχυρωματικά έργα στον Τράχηλα, στο Κάστρο, στην Αρετή, στον Προβατά, στον Τόπακα, στον Κόρφο, στη Μπομπάρδα και στα Νύχια. Οι θέσεις αυτές είναι συνολικά οκτώ. Η καταγραφή της ιστορίας του νησιού αναφέρει μετά τα οχυρά το καταφύγιο των Πλακών και το μεγάλο καταφύγιο Αδάμαντα. Για τα οχυρωματικά έργα σημειώνει ότι σήμερα σώζονται μόνο τα υπολείμματά τους.

Το καταφύγιο των Πλακών είναι καλά διατηρημένο. Αιτία είναι η εξαίρετη λιθοδομή του. Η πρωτεύουσα του νησιού λέγεται Μήλος και αποτελείται από δύο οικισμούς, τις Πλάκες και την Πλάκα της Μήλου. Μαζί με τον Τριοβάσαλο, τον Πέρα Τριοβάσαλο και την Τρυπητή βρίσκεται σε ύψωμα πάνω από τον Αδάμαντα. Το καταφύγιο Αδάμαντα και το καταφύγιο των Πλακών αναφέρονται μαζί στην ίδια παράγραφο της ιστορίας του νησιού. Έτσι τα δύο καταφύγια ανήκουν σε δύο διαφορετικούς οικισμούς, έναν στο ύψωμα και έναν στο λιμάνι.

Στον Αδάμαντα υπάρχει και ένα ημιτελές κτίριο, γνωστό ως Παλαιά Γερμανικά Ψυγεία. Ο Δήμος Μήλου το χαρακτηρίζει εμβληματικό δημοτικό ακίνητο του Αδάμαντα. Ο επίσημος τίτλος του έργου είναι «Αποπεράτωση ημιτελούς κτιρίου Αδάμαντα (Παλαιά Γερμανικά Ψυγεία)». Το Υπουργείο Εσωτερικών ένταξε το έργο στο πρόγραμμα «Αντώνης Τρίτσης» με απόφαση της 10ης Δεκεμβρίου 2020. Αργότερα το υπουργείο ενέκρινε αύξηση της χρηματοδότησης του ίδιου έργου. Το έργο αφορά την αξιοποίηση του ακινήτου. Το όνομά του παραπέμπει στους Γερμανούς της Κατοχής. Το καταφύγιο Αδάμαντα και το ημιτελές κτίριο είναι δύο ξεχωριστά έργα στον ίδιο οικισμό.

Η Μήλος έχει σχήμα πετάλου και σχηματίζει μεγάλο κόλπο, που αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα φυσικά λιμάνια της Ελλάδας. Το νησί βρίσκεται στη νοτιοδυτική άκρη των Κυκλάδων και απέχει 102 χιλιόμετρα από την Πελοπόννησο. Η σημασία του για τη ναυσιπλοΐα είναι ιστορική. Η επιφάνειά του εκτιμάται στα 151 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Το πλάτος του είναι 23 χιλιόμετρα από βορειοανατολικά προς νοτιοδυτικά και 13 από βορρά προς νότο. Σε αυτή την έκταση βρίσκονται οι οκτώ θέσεις των γερμανικών έργων. Το καταφύγιο Αδάμαντα στέκει κι αυτό στον κόλπο, στον οικισμό του λιμανιού.

• Καταφύγιο Αδάμαντα και Ψυγεία: Και τα δύο βρίσκονται στον Αδάμαντα, επίνειο στη βορειοανατολική ακτή του κόλπου της Μήλου και έδρα δημοτικής κοινότητας.
• Καταφύγιο Αδάμαντα και Πλάκες: Οι Πλάκες και η Πλάκα, η πρωτεύουσα του νησιού, βρίσκονται σε ύψωμα πάνω από τον Αδάμαντα.
• Τράχηλας και Προβατάς: Οι δύο θέσεις υπάρχουν και στους καταλόγους παραλιών του νησιού, στη βόρεια και στη νότια πλευρά αντίστοιχα.
• Μπομπάρδα και Αρετή: Και οι δύο καταγράφονται στις 25 παραλίες μέσα στον κόλπο της Μήλου, μαζί με τον Αδάμα.
• Μέγεθος νησιού: Η Μήλος είναι το πέμπτο μεγαλύτερο νησί των Κυκλάδων, και ο Αδάμαντας είναι ο κύριος λιμένας της.

Τα γερμανικά έργα της Μήλου σώζονται σήμερα κυρίως ως υπολείμματα. Το καταφύγιο των Πλακών ξεχωρίζει με τη λιθοδομή του, και το ημιτελές κτίριο στον Αδάμαντα έχει ενταχθεί σε έργο αποπεράτωσης. Το καταφύγιο Αδάμαντα αναφέρεται στην ιστορία του νησιού μαζί με τα οχυρά, τα αντιαεροπορικά καταφύγια και το φυλάκιο της Κατοχής. Αξίζει να διαβάζονται όλα αυτά τα έργα μαζί, γιατί ανήκουν στην ίδια περίοδο. Έτσι οι οκτώ θέσεις, οι Πλάκες και ο Αδάμαντας συνθέτουν τη γερμανική παρουσία στο νησί.

Γιατί η ηφαιστειακή πέτρα της Μήλου ταίριαζε στο καταφύγιο Αδάμαντα;

Το καταφύγιο Αδάμαντα βρίσκεται σε νησί που γεννήθηκε από ηφαίστεια και έχει μαλακούς ηφαιστειακούς τόφφους. Στον τόφφο αυτό λαξεύτηκαν οι κατακόμβες και τα σύρματα, ενώ άνοιξαν και παλιά λατομεία και ορυχεία. Η πέτρα της Μήλου χρησίμευε έτσι για τάφους, αποθήκες και καταφύγια βαρκών, από την αρχαιότητα ως σήμερα.

Η Μήλος δημιουργήθηκε από ηφαιστειακή δραστηριότητα και είναι στρωματοηφαίστειο χωρίς εκρήξεις στους ιστορικούς χρόνους. Η δραστηριότητα ξεκίνησε πριν από 2 έως 3 εκατομμύρια χρόνια και σταμάτησε πριν από 90.000 χρόνια. Έγινε σε στεριά και θάλασσα, οπότε στα πετρώματα βρίσκονται απολιθωμένα όστρακα. Οι ηφαιστειακοί βράχοι καλύπτουν τη μεγαλύτερη έκταση του νησιού, με τόφφο και οψιανό ανάμεσα στα συνηθισμένα πετρώματα. Ο Αδάμαντας βρίσκεται στη βορειοανατολική ακτή του κόλπου, που είναι η κοιλότητα του κρατήρα. Έτσι το καταφύγιο Αδάμαντα ανήκει σε ηφαιστειακό τοπίο, με πετρώματα που μελετούν επιστήμονες από όλο τον κόσμο.

Οι Κατακόμβες της Μήλου είναι αρχαίο υπόγειο νεκροταφείο των πρωτοχριστιανικών χρόνων. Βρίσκονται κοντά στην Τρυπητή και στα ερείπια της αρχαίας Μήλου. Οι αίθουσες και οι διάδρομοί τους λαξεύτηκαν στον μαλακό ηφαιστειακό τόφφο. Στα τοιχώματα έχουν λαξευτεί τοξωτοί τάφοι, τα αρκοσόλια. Οι διάδρομοι έχουν πλάτος από 1 έως 5 μέτρα και ύψος από 1,6 έως 2,5 μέτρα. Το νεκροταφείο ήταν σε χρήση από τον 1ο ως τον 7ο αιώνα μ.Χ. Οι κατακόμβες ανήκουν σε εκείνη την εποχή, ενώ το καταφύγιο Αδάμαντα ανήκει στα γερμανικά έργα της Κατοχής.

Τα σύρματα είναι υπόσκαφα παραθαλάσσια πολύχρωμα σπιτάκια, σκαμμένα στους ηφαιστειακούς τόφφους, όπου οι ψαράδες φύλαγαν τις βάρκες τον χειμώνα. Βρίσκονται κυρίως στο Κλήμα, στα Μανδράκια και στον Φυροπόταμο, δίπλα στη θάλασσα. Την ονομασία τους οφείλουν στο σύρσιμο των βαρκών προς τη θάλασσα. Στο Κλήμα είναι συνήθως διώροφα, με πόρτες και παράθυρα σε έντονα χρώματα. Η οικογένεια του ψαρά έμενε στον πάνω όροφο, ενώ η βάρκα φυλασσόταν στον κάτω. Στον Φυροπόταμο οι ιδιοκτήτες τα χρησιμοποιούν το καλοκαίρι ως θερινές κατοικίες, και στο Κλήμα κάποια λειτουργούν ως τουριστικά καταλύματα.

Το καταφύγιο Αδάμαντα βρίσκεται σε νησί με σημαντικό μεταλλευτικό πλούτο, από τον οψιανό της προϊστορίας ως τα σημερινά βιομηχανικά ορυκτά. Ο οψιανός, ένα ηφαιστειακό γυαλί, είναι γνωστός στη Μήλο εδώ και 15.000 χρόνια. Όσοι έφταναν με βάρκες έκοβαν το υλικό από λατομεία. Τα ορυχεία οψιανού βρίσκονταν κυρίως στα Νύχια και στο Δεμενεγάκι. Το θείο εξορυσσόταν μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα και η βαρυτίνη μέχρι το 2000. Στη δυτική Μήλο σώζονται ακόμη παλιά ορυχεία. Σήμερα εξορύσσονται μπεντονίτης, περλίτης και ποζολάνη, που εξάγονται σε όλο τον κόσμο.

• Καταφύγιο Αδάμαντα – τοποθεσία: Ο Αδάμαντας έχει ακόμη φουμαρόλες, από τις οποίες βγαίνουν αέρια με θερμοκρασία που φτάνει τους 100 βαθμούς Κελσίου.
• Τρυπητή – σπηλιές: Το όνομα προέρχεται από τις τρύπες, και οι σπηλιές στον πορώδη βράχο χρησιμεύουν ακόμη ως αποθήκες και στάβλοι.
• Καταφύγιο Αδάμαντα – Κλήμα: Ο οικισμός απέχει 6 χιλιόμετρα από τον Αδάμαντα και βρίσκεται στην είσοδο του όρμου, κάτω από την Τρυπητή.
• Αγία Παρασκευή: Στο Κλήμα, κοντά στο σημείο όπου βρέθηκε η Αφροδίτη της Μήλου, υπάρχει ο σπηλαιώδης ναός της Αγίας Παρασκευής.
• Ηφαιστειακό τόξο του νότιου Αιγαίου: Το τόξο έχει μήκος περίπου 450 χιλιόμετρα, πλάτος 20 έως 40 χιλιόμετρα και περιλαμβάνει τη Σαντορίνη.

Η ηφαιστειακή πέτρα της Μήλου στέγασε έτσι τάφους, βάρκες, αποθήκες και λατομεία. Οι κατακόμβες δείχνουν πώς λαξεύτηκε ο μαλακός τόφφος, και τα σύρματα συνεχίζουν την ίδια τεχνική δίπλα στη θάλασσα. Σε αυτό το τοπίο ανήκει και το καταφύγιο Αδάμαντα, στον κύριο λιμένα του νησιού. Όποιος θέλει να δει το καταφύγιο Αδάμαντα στο σωστό πλαίσιο, ξεκινά από τον ηφαιστειακό βράχο της Μήλου. Το νησί είναι ηφαιστειογενές και σήμερα, με θερμές πηγές που φτάνουν τους 55 βαθμούς Κελσίου και υποθαλάσσιες ατμίδες.

Τι άλλο βλέπει κανείς στον Αδάμαντα μετά το καταφύγιο Αδάμαντα;

Μετά το καταφύγιο Αδάμαντα ο επισκέπτης βρίσκει στον ίδιο οικισμό τρία μουσεία: το Εκκλησιαστικό στην Αγία Τριάδα, το Μεταλλευτικό και το Ναυτικό. Κοντά στον οικισμό βρίσκεται και ένα κοιμητήριο του Κριμαϊκού πολέμου. Στην ίδια βόλτα χωρούν το λιμάνι, οι εκκλησίες, η παραλία και ο κόλπος.

Ο Αδάμαντας είναι το επίνειο και ο κύριος λιμένας της Μήλου, με 1.268 κατοίκους. Το λιμάνι είναι η πρώτη εικόνα του νησιού για όποιον φτάνει με πλοίο. Κρητικοί πρόσφυγες δημιούργησαν τον οικισμό, και οι σημερινοί απόγονοί τους ονομάζονται Μηλοκρητικοί. Το όνομα Αδάμαντας προέρχεται από τη λέξη αδάμας, δηλαδή διαμάντι. Ο οικισμός έχει λευκά σπίτια με μικρές αυλές γεμάτες λουλούδια και στενά ήσυχα δρομάκια. Είναι το πολιτιστικό και εμπορικό κέντρο του νησιού. Στον ίδιο οικισμό με το καταφύγιο Αδάμαντα βρίσκονται τρία μουσεία και εκκλησίες με μακρά ιστορία.

Το Εκκλησιαστικό Μουσείο Μήλου στεγάζεται στον ναό της Αγίας Τριάδας, πολύ κοντά στο λιμάνι. Ιδρύθηκε το 2000 για τη διατήρηση των κειμηλίων της εκκλησιαστικής παράδοσης του νησιού. Ο ναός είναι ένας από τους δύο παλαιότερους της Μήλου. Είναι τρίκλιτη βασιλική σπάνιου τύπου, με τρουλοκαμάρα στη θέση του τρούλου. Στην Πελοπόννησο υπάρχει μόνο μία ακόμη εκκλησία του ίδιου τύπου, στη Λεβίδη της Αρκαδίας. Το τέμπλο είναι ξυλόγλυπτο. Μέχρι το 1833 λεγόταν Παναγία η Θεοφανή. Οι Κρητικοί πρόσφυγες τον αγόρασαν το 1839 και τον έκαναν εκκλησία του χωριού τους.

Το Μεταλλευτικό Μουσείο Μήλου ιδρύθηκε το 1998 για να τιμήσει τη μεταλλευτική ιστορία και τη γεωλογική κληρονομιά του νησιού. Το ισόγειο παρουσιάζει την κοινωνική, οικονομική και τεχνολογική διάσταση της μεταλλευτικής παράδοσης. Ο πρώτος όροφος δείχνει τα ορυκτά που εξορύσσονταν στη Μήλο από τη νεολιθική εποχή. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις χρήσεις των βιομηχανικών ορυκτών στην καθημερινή ζωή. Συμπληρωματικά, προβάλλονται ταινίες για την εξόρυξη, και στην αίθουσα προβολών ακούγονται οι αφηγήσεις των παλαιών μεταλλωρύχων. Μετά το καταφύγιο Αδάμαντα, το μουσείο αυτό εξηγεί τον φυσικό και γεωλογικό πλούτο του νησιού.

Το Ναυτικό Μουσείο άνοιξε τον Σεπτέμβριο του 2008, πάνω από το λιμάνι, στο κτίριο της παλιάς Κοινότητας. Τα εκθέματά του ξεκινούν από τα εργαλεία οψιανού και φτάνουν ως τη ναυμαχία της Σαλαμίνας. Το 1870 εγκαινιάστηκε στον Αδάμαντα ο μεγάλος ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Κοντά στον οικισμό υπάρχει στρατιωτικό κοιμητήριο Αγγλογάλλων του Κριμαϊκού πολέμου, από την εποχή που ο Αδάμαντας ήταν ορμητήριο του γαλλικού στόλου. Κάθε χρόνο καταπλέει εκεί πολεμικό πλοίο του γαλλικού στόλου για φόρο τιμής. Το καταφύγιο Αδάμαντα είναι νεότερο από τον ναό και το κοιμητήριο.

• Καταφύγιο Αδάμαντα – Αγία Τριάδα: Στην αυλή του ναού υπάρχει ψηφιδωτό του 1937, από χρωματιστές πέτρες και βότσαλα, διαστάσεων 4 επί 4 μέτρων.
• Ναυτικό Μουσείο Αδάμαντα: Η έκθεση περιλαμβάνει σπάνιους χάρτες από ειδικούς χαρτογράφους και μια φημισμένη ξυλόβαρκα, και τελειώνει στα πρόσφατα χρόνια.
• Εκκλησιαστικό Μουσείο Μήλου: Εκτίθενται εικόνες των κρητικών αγιογράφων Σκορδίλη, που εγκαταστάθηκαν στη Μήλο από τα μέσα του 17ου αιώνα.
• Καταφύγιο Αδάμαντα – κόλπος: Η Μήλος έχει σχήμα πετάλου, σχηματίζει μεγάλο κόλπο και αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα φυσικά λιμάνια της Ελλάδας.
• Παραλία Αδάμαντα: Στην παραλία υπάρχει θερμή πηγή, και σε βάθος 30 μέτρων διακρίνονται ίχνη αρχαίων κτισμάτων, από οικισμό που καταβυθίστηκε.

Η επίσκεψη στον Αδάμαντα δείχνει πόσες εποχές χωρούν σε ένα λιμάνι: την εκκλησιαστική παράδοση, τη μεταλλευτική ιστορία και τη ναυτική ζωή. Το καταφύγιο Αδάμαντα προστίθεται σε αυτές ως μνήμη της Κατοχής. Το Κλήμα, με τα σύρματά του, απέχει 6 χιλιόμετρα από τον Αδάμαντα, όπου βρίσκεται το καταφύγιο Αδάμαντα. Στην Πλάκα, την πρωτεύουσα του νησιού, βρίσκεται το Αρχαιολογικό Μουσείο, όπου υπάρχει και αντίγραφο της Αφροδίτης της Μήλου. Τα υπόλοιπα μουσεία του νησιού περιγράφονται στη σελίδα για τα μουσεία της Μήλου.

Ποιες εκδρομές ξεκινούν από το λιμάνι κοντά στο καταφύγιο Αδάμαντα;

Από το λιμάνι κοντά στο καταφύγιο Αδάμαντα ξεκινούν οι θαλάσσιες εκδρομές γύρω από τη Μήλο. Τα καραβάκια σταματούν στο Κλέφτικο και στη Συκιά, και άλλες διαδρομές πηγαίνουν στην Πολύαιγο και στην Κίμωλο. Στην ακτή ταιριάζουν το καγιάκ και το σνόρκελ, ενώ η στεριά καλύπτεται με αυτοκίνητο ή ταξί.

Το καταφύγιο Αδάμαντα ανήκει στον οικισμό που είναι το κύριο λιμάνι της Μήλου. Ο τουριστικός ιστότοπος του Δήμου Μήλου αναφέρει ότι τα περισσότερα σκάφη των εκδρομών αναχωρούν από τον Αδάμαντα και τα Πολλώνια. Υπάρχουν αρκετά καΐκια και ιστιοπλοϊκά, και ο επισκέπτης διαλέγει ανάλογα με τις ανάγκες και τη διάθεσή του. Ο περίπλους ολόκληρου του νησιού γίνεται με σκάφος ή με ιστιοφόρο. Οι κρουαζιέρες από τον Αδάμαντα φτάνουν σε παραλίες που δεν είναι προσβάσιμες από τη στεριά. Οι ίδιες εκδρομές περιλαμβάνουν σπήλαια, γειτονικά νησιά και τον ορυκτό πλούτο του νησιού.

Όποιος ξεκινά από το καταφύγιο Αδάμαντα για το Κλέφτικο ταξιδεύει προς τη νοτιοδυτική Μήλο. Εκεί λευκοί γκρεμοί και νησίδες απλώνονται μέσα στη θάλασσα, σε τρεις συνεχόμενους κολπίσκους. Τα πετρώματα είναι ηφαιστειογενή, και η διάβρωση από τη θάλασσα και τους ανέμους άνοιξε μέσα τους κοιλότητες και σπήλαια. Η περιοχή έχει χαρακτηριστεί τοπίο ιδιαίτερου φυσικού κάλλους και ανήκει στο δίκτυο Natura 2000. Το Κλέφτικο είναι δημοφιλής προορισμός, προσβάσιμος με εκδρομικά καραβάκια ή με μονοπάτι. Τα καραβάκια σταματούν και στη Συκιά, μια σπηλιά στη δυτική ακτή της Μήλου με οροφή που έχει καταρρεύσει.

Οι διαδρομές προς τα γειτονικά νησιά ξεκινούν κοντά στο καταφύγιο Αδάμαντα ή στα Πολλώνια. Η Πολύαιγος βρίσκεται μόλις 1,1 ναυτικά μίλια νοτιοανατολικά της Κιμώλου. Το νησί είναι ακατοίκητο, και το όνομά του προέρχεται από τις πολλές κατσίκες. Στο ακρωτήρι Μάσκουλα, στην ανατολική πλευρά, υπάρχει φάρος από το 1898, σε ύψος 138 μέτρων. Ιδιωτικά σκάφη, συμβατικά ή ταχύπλοα, κάνουν τουριστικές διαδρομές προς την Πολύαιγο. Η Κίμωλος χωρίζεται από τη Μήλο με το στενό Αμμώνι, που έχει πλάτος μόλις ένα χιλιόμετρο. Το νησί έδωσε το όνομά του στην κιμωλία των μαυροπινάκων.

Όποιος προτιμά τη στεριά βρίσκει ταξί στο λιμάνι, στον ίδιο οικισμό με το καταφύγιο Αδάμαντα. Η Μήλος έχει πλάτος 23 χιλιόμετρα, και πολλές παραλίες της είναι προσβάσιμες από την ξηρά. Άλλες παραλίες είναι προσιτές μόνο από τη θάλασσα, και το δυτικό μισό του νησιού δεν έχει χωριά. Με καγιάκ θάλασσας ο επισκέπτης φτάνει σε ερημικές παραλίες της Μήλου και σε γειτονικά νησιά. Το σνόρκελ θέλει μάσκα, αναπνευστήρα και συνήθως βατραχοπέδιλα, αλλά όχι φιάλες ούτε εκπαίδευση καταδύσεων. Ο ιστότοπος του Δήμου αναφέρει κρυστάλλινα καθαρά νερά για κολύμπι στις εκδρομές με σκάφος.

• Καταφύγιο Αδάμαντα και πετρώματα του Κλέφτικου: Οι τόφφοι έχουν κίσσηρη που σχηματίστηκε πριν περίπου 3,1 εκατομμύρια χρόνια και δημιούργησε στρώματα στην περιοχή.
• Καταφύγιο Αδάμαντα και μέγεθος της Πολύαιγου: Η Πολύαιγος έχει επιφάνεια περίπου 18 τετραγωνικά χιλιόμετρα, ακτές μήκους 27 χιλιομέτρων και λόφους ύψους έως 350 μέτρων.
• Καταφύγιο Αδάμαντα και κορυφή της Κιμώλου: Η Κίμωλος έχει έκταση 36 τετραγωνικά χιλιόμετρα, και η ψηλότερη κορυφή της, το Παλαιόκαστρο, φτάνει τα 364 μέτρα.
• Καταφύγιο Αδάμαντα και καγιάκ θάλασσας: Η ηφαιστειογενής ακτογραμμή της Μήλου έχει θαλάσσιες σπηλιές και σήραγγες, ιδανικές για εξερεύνηση με καγιάκ, και καθαρά νερά.
• Καταφύγιο Αδάμαντα και Κάστρο της Πλάκας: Το Κάστρο της Πλάκας κτίστηκε τον 13ο αιώνα σε λόφο ηφαιστειακής προέλευσης και έχει χαρακτηριστεί αρχαίο μνημείο.

Η Πλάκα βρίσκεται σε ύψωμα πάνω από τον Αδάμαντα, σε υψόμετρο 220 μέτρων. Από το Κάστρο στην κορυφή του λόφου φαίνονται ηλιοβασιλέματα με πανοραμική θέα προς τον κόλπο και τα γειτονικά κυκλαδονήσια. Στον οικισμό της Πλάκας η κυκλοφορία αυτοκινήτων απαγορεύεται, και τα σοκάκια είναι στενά και πλακόστρωτα. Όποιος φεύγει από το καταφύγιο Αδάμαντα για το ηλιοβασίλεμα της Πλάκας ανεβαίνει σε ύψωμα και αφήνει το αυτοκίνητο έξω. Η εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου στέκει στην ίδια κορυφή, πάνω στο Κάστρο.

Τι άλλο ρωτούν όσοι ψάχνουν το καταφύγιο Αδάμαντα;

Το καταφύγιο Αδάμαντα βρίσκεται στη Μήλο, που ανήκε στη γερμανική ζώνη κατοχής. Οι ερωτήσεις αφορούν τη διάρκεια της Κατοχής, τον αριθμό των κατοίκων του οικισμού και τον μεγάλο κόλπο της Μήλου. Άλλες αφορούν τα υπόλοιπα στρατιωτικά έργα του νησιού και τον Κριμαϊκό Πόλεμο, που άφησε ίχνη στον οικισμό.

Σε ποια ζώνη της τριπλής κατοχής της Ελλάδας ανήκε η Μήλος το 1941, το νησί όπου βρίσκεται το καταφύγιο Αδάμαντα;

Κατά την τριπλή κατοχή της Ελλάδας η Μήλος ανήκε στη γερμανική ζώνη κατοχής. Τα υπόλοιπα νησιά των Κυκλάδων ανήκαν στην ιταλική ζώνη, και η Μήλος αποτέλεσε εξαίρεση. Οι Γερμανοί εγκατέστησαν στο νησί μόνιμο φυλάκιο και έχτισαν αρκετά αντιαεροπορικά καταφύγια. Το καταφύγιο Αδάμαντα αναφέρεται στον κατάλογο των γερμανικών οχυρωματικών έργων του νησιού. Η Μήλος βρίσκεται στη μέση της απόστασης μεταξύ του Πειραιά και της Κρήτης.

Πότε τελείωσε η Κατοχή στον Αδάμαντα και πόσοι κάτοικοι του οικισμού πέθαναν εκείνα τα χρόνια από την πείνα και τους βομβαρδισμούς;

Η Κατοχή στον Αδάμαντα καταγράφεται για τα έτη 1941-1945, άρα έληξε το 1945. Η γερμανική κατοχή επιβλήθηκε στη Μήλο στις 9 Μαΐου 1941. Στο διάστημα της Κατοχής καταγράφηκαν 50 θάνατοι κατοίκων από την πείνα και τους βομβαρδισμούς. Στις 21 Φεβρουαρίου 1943 βρετανικά αεροσκάφη βομβάρδισαν στο λιμάνι του Αδάμαντα ένα φορτηγό πλοίο με καύσιμα. Ο Αδάμαντας είναι το επίνειο και ο κύριος λιμένας του νησιού.

Πόσους κατοίκους έχει ο οικισμός όπου βρίσκεται το καταφύγιο Αδάμαντα και πόσους ολόκληρη η Μήλος, σύμφωνα με την απογραφή του 2021;

Ο Αδάμαντας είχε 1.268 κατοίκους στην απογραφή του 2021. Είναι το επίνειο και ο κύριος λιμένας της Μήλου και έδρα ομώνυμης δημοτικής κοινότητας. Η κοινότητα έχει έκταση 3,970 τετραγωνικά χιλιόμετρα και χαρακτηρίζεται αγροτικός πεδινός οικισμός. Ολόκληρη η Μήλος είχε 5.302 κατοίκους στην ίδια απογραφή. Το καταφύγιο Αδάμαντα ανήκει σε αυτόν τον οικισμό, που είναι και το μεγαλύτερο τουριστικό κέντρο του νησιού.

Τι είναι ο κόλπος της Μήλου, στις ακτές του οποίου χτίστηκε ο Αδάμαντας και λειτουργεί σήμερα το κύριο λιμάνι του νησιού;

Η Μήλος έχει σχήμα πετάλου και σχηματίζει έναν μεγάλο κόλπο. Ο κόλπος είναι ένα από τα μεγαλύτερα φυσικά λιμάνια της Ελλάδας. Ο ιστότοπος του Δήμου τον χαρακτηρίζει έναν από τους μεγαλύτερους και ασφαλέστερους φυσικούς κόλπους της Μεσογείου. Ο Αδάμαντας βρίσκεται στη βορειοανατολική ακτή του κόλπου της Μήλου. Το Κάστρο της Πλάκας επέτρεπε τον έλεγχο της κίνησης των πλοίων στον κόλπο του Αδάμαντα.

Ποια άλλα στρατιωτικά και οχυρωματικά έργα της Κατοχής υπάρχουν ακόμη στη Μήλο, εκτός από το καταφύγιο Αδάμαντα, και πού βρίσκονται;

Οι Γερμανοί έκαναν οχυρωματικά έργα στον Τράχηλα, στο Κάστρο, στην Αρετή, στον Προβατά, στον Τόπακα, στον Κόρφο, στη Μπομπάρδα και στα Νύχια. Σήμερα σώζονται τα υπολείμματα αυτών των έργων σε διάφορες θέσεις του νησιού. Το καταφύγιο των Πλακών σώζεται καλά χάρη στην εξαίρετη λιθοδομή του. Το Πολεμικό Μουσείο της Πλάκας στεγάζεται σε χώρους παλιού καταφυγίου του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ανάμεσα στα αξιοθέατα της Μήλου.

Ποιος άλλος πόλεμος, πριν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο, άφησε ίχνη κοντά στον Αδάμαντα και ποιο πολεμικό πλοίο καταπλέει εκεί κάθε χρόνο;

Κοντά στον Αδάμαντα υπάρχει στρατιωτικό κοιμητήριο Αγγλογάλλων του Κριμαϊκού Πολέμου. Η ύπαρξή του θυμίζει ότι ο Αδάμαντας ήταν τότε το ορμητήριο του γαλλικού στόλου. Ακόμη και σήμερα καταπλέει μία φορά τον χρόνο πολεμικό πλοίο του γαλλικού στόλου, για να τιμήσει τους νεκρούς. Έτσι το καταφύγιο Αδάμαντα δεν είναι το μόνο πολεμικό μνημείο του οικισμού. Η Κατοχή του 1941-1945 προστέθηκε αργότερα στην ιστορία του λιμανιού.