Στο νησί της Μήλου το νερό που αναβλύζει από τα βάθη της γης δεν είναι πάντα κρύο. Σε φυσικές σπηλιές, σε αμμουδιές και σε παλιά λουτρά το νερό βγαίνει ζεστό και αλμυρό. Οι θερμές πηγές Μήλος είναι κομμάτι της ηφαιστειακής ταυτότητας του τόπου και της ζωής του.
Τα ζεστά νερά του νησιού δεν είναι ούτε τυχαίο ούτε καινούργιο φαινόμενο της φύσης. Κάτω από το έδαφος η γη κρατά ακόμη θερμότητα από το μακρύ ηφαιστειακό παρελθόν του νησιού. Για θερμές πηγές Μήλος, παρακάτω φαίνονται οι πηγές, η αιτία της ζέστης και τα ορυκτά του νερού.
Θερμές πηγές Μήλος με μια ματιά: ποιες πηγές και λουτρά υπάρχουν;
Οι θερμές πηγές Μήλος είναι πολλές και βρίσκονται σε αρκετά διαφορετικά σημεία του νησιού. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν τα γνωστά ονόματα Λάκκος, Μακρινός, Αλυκή, Προβατάς, Παλαιοχώρι και Πικροπηγή. Σήμερα μόνο λίγες από αυτές λειτουργούν ως λουτρά, και η αξιοποίησή τους μένει ακόμη πολύ περιορισμένη.
Το έδαφος της Μήλου έχει έντονη μεταηφαιστειακή δράση, δηλαδή δράση που συνεχίζεται μετά το ηφαίστειο. Σε αυτή χρωστά το νησί το μεγάλο πλήθος από ζεστές πηγές που διαθέτει σήμερα. Οι θερμές πηγές Μήλος δεν μαζεύονται σε ένα μέρος, αλλά σκορπίζουν σε ακτές, σπηλιές και χωριά.
Το πιο γνωστό σημείο είναι τα λουτρά του Λάκκου, που βρίσκονται μέσα σε μια φυσική σπηλιά. Η σπηλιά είναι κοντά στο λιμάνι του Αδάμαντα, που είναι το κύριο λιμάνι της Μήλου. Γι’ αυτό ο Λάκκος ανοίγει σχεδόν κάθε κατάλογο για θερμές πηγές Μήλος, πριν από τα υπόλοιπα ονόματα.
Στον Αδάμαντα αναφέρονται επίσης τα λουτρά του Μακρινού, λιγότερο γνωστά από τα λουτρά του Λάκκου. Ο μεγάλος κόλπος του νησιού, γύρω από τον οποίο απλώνεται ο Αδάμαντας, κρύβει κι αυτός ζεστά νερά. Στη λίστα μπαίνουν και τα λουτρά της Αλυκής, άλλο ένα σημείο όπου το νερό βγαίνει ζεστό.
Στη νότια πλευρά της Μήλου, κοντά στη θάλασσα, βρίσκονται ο Προβατάς και το Παλαιοχώρι. Και τα δύο ονόματα ανήκουν σε παραλίες της νότιας ακτής, αλλά και σε κατοικημένους οικισμούς του νησιού. Στη λίστα για θερμές πηγές Μήλος ο Προβατάς φέρνει λουτρά και το Παλαιοχώρι δικές του πηγές.
Η Πικροπηγή βρίσκεται στα Μαντράκια, έναν μικρό παραθαλάσσιο οικισμό στη βόρεια πλευρά της Μήλου. Ο οικισμός έχει σύρματα, δηλαδή πολύχρωμα σπιτάκια για βάρκες σκαμμένα στον ηφαιστειακό βράχο. Έτσι ο χάρτης για θερμές πηγές Μήλος απλώνεται από τον βορρά ως τον νότο του νησιού.
- Λουτρά από παλιά: Τα λουτρά με ζεστό νερό στη Μήλο ήταν γνωστά ήδη από τα αρχαία χρόνια.
- Θειούχα νερά: Στην ανατολική όχθη του λιμανιού της Μήλου αναβλύζουν ζεστές πηγές με νερό που περιέχει θείο.
- Μικτά νερά: Κάποιες πηγές δεν ανήκουν καθαρά σε μία ομάδα, αλλά έχουν ενδιάμεση χημική σύσταση.
- Γεωσημεία: Στο νησί έχουν καταγραφεί 250 και περισσότερα γεωσημεία, δηλαδή σημεία με ξεχωριστό γεωλογικό ενδιαφέρον.
- Γεωδιαδρομές: Τα σημεία αυτά, μαζί με αρχαία μνημεία και τοπία φυσικής ομορφιάς, συνθέτουν 12 γεωδιαδρομές στο νησί.
Συνοπτικά, οι θερμές πηγές Μήλος απλώνονται από τη βόρεια ακτή ως τον κόλπο και τη νότια πλευρά. Κάθε σημείο έχει άλλη θέση και άλλο όνομα, όμως όλα τα τροφοδοτεί η ίδια ζεστή γη. Το επόμενο ερώτημα είναι απλό: γιατί το υπέδαφος του νησιού παραμένει ακόμη τόσο ζεστό;
Θερμές πηγές Μήλος: γιατί το νησί έχει τόσο ζεστά νερά;
Οι θερμές πηγές Μήλος υπάρχουν επειδή το νησί γεννήθηκε από ηφαιστειακή δράση. Κάτω από το έδαφος συνεχίζεται υδροθερμική δράση, δηλαδή κυκλοφορία ζεστού νερού μέσα στα πετρώματα. Το νερό αυτό παίρνει τη ζέστη των βράχων και την ανεβάζει ως την επιφάνεια της γης.
Το έδαφος του νησιού χτίστηκε από το ηφαίστειο της Μήλου. Αυτό έδρασε στη στεριά και στη θάλασσα. Στους συνηθισμένους βράχους ανήκουν ηφαιστειακά πετρώματα όπως ο τόφφος και ο οψιανός, ένα φυσικό γυαλί.
Η ηφαιστειακή δράση στη Μήλο ξεκίνησε στο Πλειόκαινο, μια πολύ παλιά γεωλογική περίοδο της Γης. Η δράση αυτή σταμάτησε αργότερα, μέσα στο Πλειστόκαινο, και από τότε δεν έχει χυθεί νέα λάβα. Η θερμότητα στα βάθη όμως δεν έχει σβήσει, και αυτή ζεσταίνει τα υπόγεια νερά.
Σε ηφαιστειακές περιοχές το μάγμα, δηλαδή το λιωμένο πέτρωμα, μπορεί να βρίσκεται σε μικρό βάθος. Εκεί η ζέστη φτάνει στην επιφάνεια πιο γρήγορα από ό,τι σε περιοχές χωρίς ηφαίστεια. Στη Μήλο, μέσα σε μια σπηλιά της νότιας ακτής, η ζέστη του ηφαιστείου μένει ακόμη έντονη.
Ο φλοιός της Γης, δηλαδή το εξωτερικό της στρώμα, λειτουργεί σαν μια χοντρή μονωτική κουβέρτα. Η ζέστη από κάτω βγαίνει έξω μόνο όταν την τρυπήσουν αγωγοί με μάγμα ή με νερό. Ένας τέτοιος φυσικός δρόμος διαφυγής της ζέστης είναι και οι θερμές πηγές Μήλος.
Ο μεγάλος κόλπος του νησιού είναι κι αυτός ένα κοίλωμα, που άφησε πίσω του ο κύριος κρατήρας. Κρατήρας είναι το βαθούλωμα από όπου έβγαινε κάποτε το υλικό των εκρήξεων του ηφαιστείου. Έτσι και ο κόλπος, όπου βρίσκονται θερμές πηγές Μήλος όπως ο Λάκκος, έχει ηφαιστειακή καταγωγή.
- Ηφαιστειακοί δόμοι: Το Κάστρο της Χώρας είναι δόμος, δηλαδή λόφος από λάβα που στερεοποιήθηκε πριν κυλήσει.
- Ανδεσίτης: Το κύριο υλικό των δόμων της Μήλου είναι ο ανδεσίτης, πέτρωμα που γεννιέται σε ηφαίστεια.
- Πλάκες: Τα περισσότερα ηφαίστεια βρίσκονται όπου πλησιάζουν ή χωρίζουν οι πλάκες, κομμάτια του στερεού κελύφους της Γης.
- Λιωμένο πέτρωμα: Στα όρια των πλακών βρίσκεται πέτρωμα μισολιωμένο, από 650 έως 1.200 βαθμούς Κελσίου.
- Σημάδια ηφαιστείου: Θερμές πηγές και λασπόλουτρα εμφανίζονται συχνά γύρω από ηφαίστεια και μαρτυρούν ότι υπάρχει ηφαιστειακή δράση.
Με λίγα λόγια, οι θερμές πηγές Μήλος είναι η ζεστή ανάσα ενός πολύ παλιού ηφαιστείου. Η φωτιά έσβησε στην επιφάνεια εδώ και πολύ καιρό, αλλά η ζέστη της μένει στα βάθη. Το υπόγειο νερό φέρνει αυτή τη ζέστη ως τις ακτές, τα λουτρά και τις σπηλιές.
Θερμές πηγές Μήλος: τι είναι μια θερμή πηγή και τι ορυκτά κουβαλά;
Για θερμές πηγές Μήλος, ο βασικός ορισμός είναι απλός και εύκολος στην κατανόηση. Θερμή πηγή είναι υπόγειο νερό που ζεσταίνεται μέσα στη γη και βγαίνει ξανά στην επιφάνεια. Στη διαδρομή του διαλύει ορυκτά από τα πετρώματα και τα φέρνει έξω μαζί του.
Δεν υπάρχει ένας ορισμός για τη θερμή πηγή που να τον δέχονται όλοι οι επιστήμονες. Για κάποιους αρκεί το νερό να ξεπερνά τη θερμοκρασία του ανθρώπινου σώματος, περίπου 37 βαθμούς. Άλλοι βάζουν το όριο πάνω από τους 21 βαθμούς, ενώ άλλοι πάνω από τους 50.
Το νερό σε κάθε θερμή πηγή ζεσταίνεται με έναν από δύο βασικούς τρόπους της φύσης. Σε περιοχές με ηφαίστεια το ζεσταίνει μάγμα που βρίσκεται κοντά στην επιφάνεια του εδάφους. Σε άλλα μέρη το νερό κατεβαίνει βαθιά από ρήγματα, δηλαδή σπασίματα των βράχων, και αγγίζει καυτά πετρώματα.
Όσο πιο βαθιά πηγαίνει κανείς, τόσο πιο ζεστά γίνονται τα πετρώματα της Γης. Αυτή η άνοδος με το βάθος λέγεται γεωθερμική βαθμίδα και αλλάζει από τόπο σε τόπο. Μακριά από όρια πλακών, κοντά στην επιφάνεια της ξηράς, φτάνει περίπου 25 έως 30 βαθμούς ανά χιλιόμετρο.
Το ζεστό νερό συγκρατεί πολύ περισσότερα διαλυμένα στερεά από ό,τι το κρύο νερό. Γι’ αυτό οι θερμές πηγές έχουν συχνά πολλά ορυκτά, από ασβέστιο μέχρι λίθιο και ακόμη ράδιο. Στις θερμές πηγές Μήλος, τα πιο γνωστά λουτρά έχουν νερό πλούσιο σε χλωριούχο νάτριο, δηλαδή αλάτι.
Οι επιστήμονες χωρίζουν τις θερμές πηγές σε μεγάλες ομάδες, ανάλογα με τη χημεία του νερού τους. Οι κύριες ομάδες είναι οι χλωριούχες, οι όξινες θειικές, οι διττανθρακικές και οι σιδηρούχες πηγές. Ορισμένες πηγές βρίσκονται κάπου ανάμεσα, με νερό που ανακατεύει χαρακτηριστικά από δύο διαφορετικές ομάδες.
- Οξύτητα: Σε όξινες πηγές το υδρόθειο γίνεται θειικό οξύ, με pH, δηλαδή δείκτη οξύτητας, ως 0,8.
- Οπάλιο: Σε χλωριούχες πηγές η πυριτία κατακάθεται όταν το νερό κρυώνει και σχηματίζει γκεϊζερίτη, μορφή οπαλίου.
- Τραβερτίνης: Σε διττανθρακικές πηγές το νερό χάνει διοξείδιο του άνθρακα και αφήνει τραβερτίνη, ένα ανθρακικό πέτρωμα.
- Σίδηρος: Σε σιδηρούχες πηγές ζουν ομάδες από μικρόβια που φτιάχνουν σβόλους από οξειδωμένο σίδηρο, δηλαδή σκουριά.
- Θερμόφιλα: Τα θερμόφιλα μικρόβια, δηλαδή όσα αγαπούν τη ζέστη, ζουν σε νερά από 45 έως 80 βαθμούς.
Όλα αυτά δείχνουν ότι κάθε θερμή πηγή λειτουργεί σαν ένα μικρό φυσικό εργαστήριο χημείας. Το νερό παίρνει ζέστη από τα βάθη και ορυκτά από τους βράχους που διασχίζει στη διαδρομή του. Οι θερμές πηγές Μήλος ακολουθούν τον ίδιο κανόνα, με αλάτι, θείο, σίδηρο και άλλα διαλυμένα στοιχεία.
Γιατί ξεχωρίζουν τα λουτρά του Λάκκου στον Αδάμαντα ανάμεσα στις θερμές πηγές Μήλος;
Ανάμεσα στις θερμές πηγές Μήλος, τα λουτρά του Λάκκου είναι τα πιο γνωστά του νησιού. Η σπηλιά που τα φιλοξενεί είναι έργο της φύσης και απέχει λίγο από το λιμάνι του Αδάμαντα. Το νερό τους έχει χλωριούχο νάτριο, δηλαδή το κοινό αλάτι που υπάρχει και στη θάλασσα.
Μια σπηλιά είναι ένα φυσικό κενό κάτω από την επιφάνεια της γης, που ανοίγει μέσα στον βράχο. Συχνά σχηματίζεται όταν ο καιρός και το νερό φθείρουν την πέτρα σιγά σιγά, για πάρα πολλά χρόνια. Στις θερμές πηγές Μήλος, ο Λάκκος δείχνει πώς ένα τέτοιο κενό του βράχου έγινε χώρος για λουτρά.
Μέσα στη σπηλιά, ανθρώπινα χέρια έχουν σκαλίσει στην πέτρα θαλάμους, δηλαδή μικρά κλειστά δωμάτια, με μπανιέρες. Το νερό αναβλύζει ακριβώς εκεί, που σημαίνει ότι ανεβαίνει μόνο του μέσα από τα βάθη του εδάφους. Έτσι, στον Λάκκο η θερμή πηγή και οι μπανιέρες μοιράζονται τον ίδιο κλειστό χώρο μέσα στον βράχο.
Εκτός από αλάτι, το νερό του Λάκκου έχει πυριτικό οξύ, μια ένωση του πυριτίου που βρίσκεται στα πετρώματα. Περιέχει επίσης ιόντα, δηλαδή πολύ μικρά σωματίδια της ύλης που έχουν θετικό ή αρνητικό ηλεκτρικό φορτίο. Αυτά ανήκουν σε νιτρώδεις ενώσεις με σίδηρο, και νιτρώδεις λέγονται ορισμένες χημικές ενώσεις του αζώτου.
Η θερμοκρασία του νερού στον Λάκκο φτάνει τους 39 έως 41 βαθμούς Κελσίου. Η ακριβής τιμή αλλάζει με τη στάθμη της θάλασσας, αλλά και με τον καιρό που επικρατεί. Το νερό είναι λοιπόν λίγο πιο ζεστό από το ανθρώπινο σώμα, που έχει κανονικά περίπου 37 βαθμούς Κελσίου.
Γύρω από την πιο γνωστή από τις θερμές πηγές Μήλος απλώνεται ο Αδάμαντας, που παλιότερα λεγόταν «Αλαμάντο». Κατοικείται από το 1824, και τον έχτισαν πρόσφυγες που είχαν φύγει κυνηγημένοι από τα Σφακιά της Κρήτης. Ήρθαν στη Μήλο μετά από μια αιματηρή και αποτυχημένη επανάσταση των Κρητικών κατά των Τούρκων.
- Πρώτη εικόνα: Ο Αδάμαντας είναι ό,τι αντικρίζει πρώτο όποιος πλησιάζει τη Μήλο ταξιδεύοντας με πλοίο.
- Ζεστό νερό: Γενικά, το ζεστό νερό μπορεί να κρατά περισσότερα διαλυμένα υλικά από το κρύο νερό.
- Χλωριούχες πηγές: Τέτοιες θερμές πηγές γεννιούνται όταν υπόγειο νερό με άλατα χλωρίου αντιδρά με καυτά πετρώματα πυριτίου.
- Σίδηρος: Κάποιες θερμές πηγές στον κόσμο έχουν άφθονο διαλυμένο σίδηρο, όπως έχει ενώσεις σιδήρου και ο Λάκκος.
- Σπηλιές της ακτής: Σε ακτές όλου του κόσμου, τα κύματα ανοίγουν σπηλιές σε αδύναμα σημεία των βράχων.
Στις θερμές πηγές Μήλος, ο Λάκκος δένει τη γεωλογία του νησιού με την καθημερινή κίνηση του λιμανιού. Η σπηλιά, το θερμό νερό και τα ορυκτά του δείχνουν πώς δουλεύει το ηφαιστειακό έδαφος της Μήλου. Γύρω τους, ο Αδάμαντας προσθέτει τη ζωή ενός σύγχρονου παραλιακού χωριού μέσα στον μεγάλο φυσικό κόλπο.
Τι είναι τα λουτρά του Μακρινού και της Αλυκής ανάμεσα στις θερμές πηγές Μήλος;
Στις θερμές πηγές Μήλος ανήκουν ο Μακρινός, με λουτρά στον Αδάμαντα, και τα λουτρά της Αλυκής. Και τα δύο ονόματα είναι λιγότερο γνωστά από τον Λάκκο, που κρατά την πρώτη θέση στο νησί. Γι’ αυτό αξίζει να γνωρίσει κανείς τον τόπο που τα περιβάλλει, δηλαδή τον μεγάλο κόλπο.
Από τις θερμές πηγές Μήλος, ο Μακρινός ανήκει στον Αδάμαντα, το μεγαλύτερο τουριστικό κέντρο του νησιού. Το χωριό έχει κάτασπρα σπίτια, μικρές αυλές γεμάτες λουλούδια και στενά δρομάκια με πολλή ησυχία. Εκεί η ηρεμία των στενών συνυπάρχει με τη ζωή της νύχτας και με όλα όσα χρειάζεται ένας επισκέπτης.
Ο Αδάμαντας είναι χτισμένος στη βόρεια πλευρά του κόλπου, πάνω στην ακτή και πολύ κοντά στο νερό. Πρόκειται για έναν από τους πιο μεγάλους και πιο προστατευμένους κόλπους της Μεσογείου. Σχηματίζεται επειδή ολόκληρη η Μήλος έχει σχήμα πετάλου, και τα δύο της άκρα αγκαλιάζουν το νερό.
Στην περιοχή του Αδάμαντα λειτουργούν τρία μουσεία: ένα για τα μεταλλεία, ένα εκκλησιαστικό κι ένα ναυτικό. Εκεί υπάρχει και ένα μεγάλο καταφύγιο, που για πολλά χρόνια είχε γίνει υδραγωγείο, δηλαδή χώρος για νερό. Πρόσφατα αναστηλώθηκε, και πλέον το κοινό μπορεί να μπει και να το γνωρίσει από κοντά.
Αλυκή λέγεται επίσης μία από τις παραλίες που βρίσκονται μέσα στον μεγάλο κόλπο του νησιού της Μήλου. Στις θερμές πηγές Μήλος, τα λουτρά της Αλυκής μοιράζονται ακριβώς το ίδιο όνομα με αυτή την παραλία. Στη Μήλο κάθε παραλία μοιάζει εντελώς διαφορετική από την άλλη, επειδή την περικλείουν ιδιαίτερα πετρώματα.
Μεταλλικό λέγεται το νερό μιας πηγής που έχει μέσα του διάφορα ορυκτά, όπως άλατα και ενώσεις θείου. Παλιά, οι άνθρωποι το έπιναν ή το χρησιμοποιούσαν στην ίδια την πηγή, σε λουτρά και πηγάδια. Στις θερμές πηγές Μήλος σήμερα λίγα σημεία είναι σε χρήση, και ακόμη και αυτά τα αξιοποιούν ελάχιστα.
- Από ψηλά: Η Πλάκα, ο Τριοβάσαλος και η Τρυπητή κάθονται ψηλά, πάνω από το λιμάνι του Αδάμαντα.
- Χρήση από παλιά: Οι άνθρωποι χρησιμοποιούν θερμές πηγές για μπάνιο, ξεκούραση και θεραπεία εδώ και χιλιάδες χρόνια.
- Σκληρό νερό: Όσο περισσότερο ασβέστιο και μαγνήσιο έχει ένα νερό, τόσο πιο «σκληρό» το λένε οι ειδικοί.
- Εμφιάλωση: Σήμερα το μεταλλικό νερό μπαίνει συνήθως σε μπουκάλια στην πηγή, αντί να το πίνει κανείς εκεί.
- Παραλία στο χωριό: Ο ίδιος ο Αδάμας έχει τη δική του παραλία μέσα στον κόλπο του νησιού.
Ο Μακρινός και η Αλυκή συμπληρώνουν τον χάρτη με τις θερμές πηγές Μήλος γύρω από τον κόλπο. Ο Μακρινός δένεται με τα σοκάκια, τα μουσεία και το λιμάνι του Αδάμαντα, στη βόρεια πλευρά του κόλπου. Η Αλυκή, από τις θερμές πηγές Μήλος, μοιράζεται το όνομά της με μια παραλία του προστατευμένου κόλπου.
Τι υπάρχει γύρω από τον Προβατά και την Πικροπηγή στις θερμές πηγές Μήλος;
Στις θερμές πηγές Μήλος ανήκουν τα λουτρά του Προβατά στη νότια ακτή και η Πικροπηγή στη βόρεια ακτή. Ο Προβατάς είναι μια οργανωμένη αμμουδιά με χρυσοκόκκινη άμμο, ιδανική για οικογένειες με παιδιά. Η Πικροπηγή βρίσκεται στα Μαντράκια, ένα παραδοσιακό ψαροχώρι με μικρή, ήσυχη αμμουδιά και πολύχρωμα σύρματα.
Ο Προβατάς είναι παραλία της νότιας ακτής, όπως και η Φυριπλάκα, το Τσιγκράδο και το Κλέφτικο. Η παραλία του Προβατά έχει άφθονη χρυσοκόκκινη άμμο, και το χρώμα της οφείλεται στα οξείδια του σιδήρου. Οξείδια λέγονται οι ενώσεις ενός στοιχείου με το οξυγόνο, όπως είναι η κόκκινη σκουριά στο σίδερο.
Τα νερά του Προβατά είναι πολύ ρηχά, γι’ αυτό ταιριάζουν στο παιχνίδι των μικρών παιδιών. Η παραλία είναι οργανωμένη με ξαπλώστρες και ομπρέλες, και εκεί υπάρχουν ενοικιαζόμενα δωμάτια και ταβέρνες. Ανάμεσα στις θερμές πηγές Μήλος, ο Προβατάς έχει γύρω του μια ακτή φιλική για όλη την οικογένεια.
Για τις θερμές πηγές Μήλος του νότου, ο δρόμος προς τον Προβατά είναι ασφαλτοστρωμένος και με καλή σήμανση. Από τον Αδάμαντα ως την παραλία είναι 7 χιλιόμετρα, και το τοπικό λεωφορείο περνά συχνά. Δύο σβηστά ηφαίστεια υπάρχουν στη Μήλο· το ένα φέρει το όνομα Φυριπλάκα, όπως η γειτονική νότια παραλία.
Στις θερμές πηγές Μήλος της βόρειας ακτής ανήκει και η Πικροπηγή, που βρίσκεται στο χωριό Μαντράκια. Το ψαροχώρι Μαντράκια είναι παραδοσιακό, και γύρω του, δίπλα στο νερό, στέκουν πολύχρωμα σύρματα για τις βάρκες. Το όνομα σύρματα βγαίνει από το ρήμα σέρνω, αφού οι ψαράδες έσερναν τις βάρκες ως τη θάλασσα.
Στις θερμές πηγές Μήλος του βορρά, η αμμουδιά των Μαντρακίων είναι μικρή, ήσυχη και μήκους σχεδόν 150 μέτρων. Τα βοτσαλάκια της έχουν σκούρο γκρι χρώμα, και εκεί φυτρώνουν αλμυρίκια, δηλαδή θάμνοι που αντέχουν το αλάτι. Στην ίδια βόρεια ακτή βρίσκεται και το Σαρακήνικο, με τους λευκούς ηφαιστειακούς βράχους του.
- Ίχνη πολέμου: Στον Προβατά οι Γερμανοί είχαν φτιάξει οχυρωματικά έργα, και σήμερα σώζονται ακόμη τα υπολείμματά τους.
- Χειμώνας: Τα σύρματα κρατούσαν τις βάρκες μακριά από τις κακοκαιρίες του χειμώνα.
- Κι άλλα σύρματα: Εκτός από τα Μαντράκια, σύρματα βλέπει κανείς και στο Κλήμα και στον Φυροπόταμο.
- Βόρειες παραλίες: Στην ίδια ακτή με τα Μαντράκια ανήκουν επίσης η Συκιά, το Σαρακήνικο και ο Μύτακας.
- Κάτοικοι: Τόσο ο Προβατάς όσο και τα Μαντράκια καταγράφονται ως κατοικημένοι οικισμοί στην απογραφή του 2001.
Ο Προβατάς και η Πικροπηγή δείχνουν ότι οι θερμές πηγές Μήλος δεν μένουν μόνο μέσα στον κόλπο. Απλώνονται από τη χρυσοκόκκινη άμμο της νότιας ακτής ως το σκούρο γκρι βότσαλο της βόρειας. Έτσι, ο επισκέπτης γνωρίζει δύο πολύ διαφορετικές ακτές και δύο ζωντανούς οικισμούς του ίδιου ηφαιστειακού νησιού.
Θερμές πηγές Μήλος: τι συμβαίνει στο Παλαιοχώρι, στην άμμο και στη θάλασσα;
Για θερμές πηγές Μήλος δίπλα στο κύμα, ξεχωρίζει το Παλαιοχώρι, μια πολύ δημοφιλής παραλία της νότιας ακτής. Εκεί, ανάμεσα σε βότσαλα, άμμο και βράχια, αναβλύζουν θερμά νερά μέσα από τη γη της ακτής. Τα πολύχρωμα βράχια γύρω τους είναι αποτέλεσμα της ηφαιστειακής ενέργειας που δρα ακόμη στο νησί.
Η παραλία του Παλαιοχωρίου απλώνεται σε μήκος σχεδόν 2 χιλιομέτρων στη νότια Μήλο. Το έδαφός της μοιάζει με ψηφιδωτό από πολύχρωμα βότσαλα και χοντρή άμμο, με μεγάλη ποικιλία υλικών. Η θάλασσα εκεί μένει δροσερή, καθαρή και βαθιά, παρά τα ζεστά νερά που βγαίνουν στην ακτή.
Στον χάρτη για θερμές πηγές Μήλος, κι άλλα σημεία φέρνουν ζεστό νερό στο κύμα. Στα λουτρά του Κάναβα, το καυτό νερό ξεπηδά κατευθείαν μέσα από την αμμουδιά της ακτής. Από εκεί κυλά και χύνεται στη θάλασσα, κουβαλώντας μαζί του πολλά διαλυμένα άλατα· έτσι το ζεστό νερό αγγίζει πρώτα την άμμο και μετά το κύμα.
Λίγα μέτρα πιο μέσα στη θάλασσα του Κάναβα, το ίδιο υπόγειο σύστημα ζεσταίνει και το κύμα με ατμίδες. Έτσι λέγονται τα αέρια που ξεφεύγουν από το εσωτερικό της Γης μέσα από σχισμές. Όταν ξεφεύγουν από τον βυθό, φτάνουν ως την επιφάνεια σαν μικρές μπουρμπουλήθρες και σκάνε στον αέρα.
Για θερμές πηγές Μήλος κάτω από το κύμα, η γεωλογία έχει ειδικό όνομα. Μια σχισμή του βυθού που βγάζει νερό ζεσταμένο από τη Γη λέγεται υδροθερμική πηγή· τέτοιες σχισμές βρίσκονται συνήθως κοντά σε ηφαίστεια. Το νερό τους είναι κυρίως θαλασσινό· μπαίνει στα πετρώματα από ρωγμές, ζεσταίνεται και ξαναβγαίνει.
Όποιος ψάχνει θερμές πηγές Μήλος στη θάλασσα, βλέπει τον ίδιο μηχανισμό με τις πηγές της στεριάς. Η θερμότητα των βαθιών πετρωμάτων ζεσταίνει το νερό· έπειτα το σπρώχνει προς τα πάνω, μέσα από σπασίματα του φλοιού. Στο Παλαιοχώρι, μαζί με το νερό, ξεφεύγουν από το έδαφος και αέρια με θείο.
- Θέση: Στη σειρά των νότιων παραλιών, το Παλαιοχώρι βρίσκεται ανάμεσα στην Αγία Κυριακή και την παραλία Φυριπλάκα.
- Οικισμός: Στην απογραφή του 2001, το Παλαιοχώρι καταγράφεται και ως κατοικημένος οικισμός της Μήλου.
- Διπλή δράση: Τα ηφαίστεια της Μήλου έδρασαν τόσο πάνω στη στεριά όσο και μέσα στη θάλασσα.
- Όστρακα: Εξαιτίας αυτής της δράσης, μέσα σε πετρώματα του νησιού υπάρχουν σήμερα απολιθωμένα όστρακα.
- Ζωή στον βυθό: Γύρω από υδροθερμικές πηγές ζουν βακτήρια που τρέφονται με τις χημικές ουσίες του νερού.
Οι θερμές πηγές Μήλος στη θάλασσα δείχνουν ότι κάτω από το νησί υπάρχει ακόμη ζέστη. Στο Παλαιοχώρι και στον Κάναβα, αυτή η ζέστη φτάνει ως την ακτή, την άμμο και το κύμα. Από τα ίδια βάθη ανεβαίνουν και αέρια, που στην Αγία Κυριακή βγαίνουν από ανοίγματα του εδάφους.
Θερμές πηγές Μήλος και Αγία Κυριακή: τι είναι φουμαρόλη και τι σολφατάρα;
Στον κατάλογο για θερμές πηγές Μήλος, η Αγία Κυριακή προσθέτει ένα συγγενικό φαινόμενο, τις φουμαρόλες. Φουμαρόλη είναι ένα άνοιγμα του εδάφους που βγάζει καυτούς ατμούς και αέρια, χωρίς υγρά ή στερεά υλικά. Όταν τα αέρια έχουν πολλές ενώσεις του θείου, το ίδιο άνοιγμα λέγεται σολφατάρα.
Σε μια διαδρομή με θέμα θερμές πηγές Μήλος, η Αγία Κυριακή είναι μεγάλη, οργανωμένη παραλία του νότου. Έχει δροσερά νερά, πολύχρωμα βότσαλα και μια εκτεταμένη αμμουδιά με χοντρούς κόκκους. Πίσω από την ήρεμη εικόνα, το έδαφος αφήνει ακόμη αέρια να ξεφεύγουν από τα βάθη της Γης.
Το κύριο αέριο μιας φουμαρόλης είναι ο υδρατμός, δηλαδή νερό σε μορφή αερίου. Σχηματίζεται όταν υπόγεια νερά περνούν μέσα από καυτά πετρώματα· κοντά στην επιφάνεια η πίεση πέφτει και το νερό βράζει μεμιάς. Μαζί με τον ατμό φτάνουν πάνω και αέρια από μάγμα. Μάγμα είναι το λιωμένο πέτρωμα που κρυώνει βαθιά στο υπέδαφος.
Όποιος συγκρίνει θερμές πηγές Μήλος και φουμαρόλες, βρίσκει κοινή ρίζα: τη ζέστη των βαθιών πετρωμάτων. Στα αέρια μιας φουμαρόλης υπάρχουν διοξείδιο του άνθρακα και ενώσεις του θείου, όπως το υδρόθειο. Σε κάποια πεδία βγαίνουν και όξινα αέρια με χλώριο ή φθόριο· η σύνθεση δεν είναι ίδια παντού.
Για θερμές πηγές Μήλος και ατμούς, η Αγία Κυριακή δεν είναι το μόνο σημείο του νησιού. Ανοίγματα του ίδιου τύπου υπάρχουν και στις Πυρωμένες, στον Αδάμαντα και στο Παλαιοχώρι. Γύρω τους η παρουσία του θείου είναι έντονη· τέτοια ανοίγματα χαρακτηρίζουν τα τελευταία στάδια της ηφαιστειακής δράσης.
Στην Αγία Κυριακή τοποθετείται η τελευταία φρεατική έκρηξη της Μήλου, κάπου στους τρεις πρώτους αιώνες μ.Χ. Φρεατική λέγεται η έκρηξη που προκαλεί το νερό του υπεδάφους, όταν γίνεται απότομα ατμός. Τέτοιες εκρήξεις έχουν φέρει στο νησί καταστροφές, αλλά μόνο σε τοπική κλίμακα· μαζί με τους σεισμούς, δείχνουν ότι η περιοχή θέλει προσοχή.
- Πεδίο: Μια περιοχή με θερμές πηγές και πολλά ανοίγματα αερίων ονομάζεται στη γεωλογία πεδίο φουμαρολών.
- Διάρκεια ζωής: Οι περισσότερες φουμαρόλες σβήνουν λίγο μετά από μια έκρηξη, όμως άλλες κρατούν για δεκαετίες ή αιώνες.
- Πρόβλεψη: Αλλαγές στη σύνθεση και στη ζέστη των αερίων μιας φουμαρόλης έχουν χρησιμοποιηθεί για πρόβλεψη εκρήξεων.
- Σχήμα: Οι φουμαρόλες εμφανίζονται σε μικρές ρωγμές, σε μακριές σχισμές ή σε ακανόνιστες ομάδες πάνω στο έδαφος.
- Νερό βροχής: Στη στεριά, το περισσότερο νερό αυτών των συστημάτων είναι νερό βροχής και υπόγειο νερό.
Οι θερμές πηγές Μήλος και οι φουμαρόλες της Αγίας Κυριακής είναι δύο όψεις της ίδιας ζέστης. Όταν μέρος του ατμού μιας φουμαρόλης γίνεται ξανά νερό στην επιφάνεια, μπορεί να σχηματιστεί όξινη θερμή πηγή. Έτσι, το ίδιο υπόγειο σύστημα βγάζει σε άλλα σημεία αέρια και σε άλλα ζεστό νερό· συχνά τα δύο βρίσκονται μαζί.
Θερμές πηγές Μήλος και θείο: πώς βάφουν τα αέρια τα βράχια της ακτής;
Γύρω από θερμές πηγές Μήλος και φουμαρόλες, τα αέρια αφήνουν πίσω τους θείο και άλλα ορυκτά. Ταυτόχρονα διαβρώνουν σιγά σιγά την πέτρα και αλλάζουν τη σύσταση και το χρώμα της. Έτσι εμφανίζονται κίτρινες, λευκές, γκρίζες και κόκκινες αποχρώσεις στα βράχια γύρω από τα ανοίγματα.
Ένα κεφάλαιο στο θέμα θερμές πηγές Μήλος ανήκει στο ίδιο το θείο. Είναι χημικό στοιχείο με σύμβολο S και ατομικό αριθμό 16, γνωστό στους ανθρώπους από την αρχαιότητα. Σε κανονική θερμοκρασία είναι μαλακό και κίτρινο· στη φύση βρίσκεται καθαρό, αλλά και δεμένο σε ορυκτά, δηλαδή σε πέτρες με ενώσεις του θείου.
Το υδρόθειο είναι άχρωμο αέριο που βγαίνει από ηφαίστεια και από κάποιες θερμές πηγές. Όταν έρθει σε επαφή με τον αέρα, αντιδρά αργά με το οξυγόνο του. Από αυτή την αντίδραση μένει πίσω καθαρό θείο, που δεν διαλύεται στο νερό· έτσι στην επιφάνεια σχηματίζονται στρώσεις από ορυκτά πλούσια σε θείο.
Τα αέρια μιας φουμαρόλης είναι όξινα, γι’ αυτό τρώνε σιγά σιγά την πέτρα γύρω από το άνοιγμα. Όταν η αλλαγή είναι ήπια, ο βράχος γίνεται γκρίζος ή λευκός, αλλά η αρχική του υφή φαίνεται ακόμη. Με πιο δυνατή οξύτητα, η πέτρα γίνεται κόκκινος πηλός, χάρη σε οξείδια σιδήρου, κάτι σαν σκουριά.
Σε μια βόλτα για θερμές πηγές Μήλος, τέτοια χρώματα φαίνονται στα βράχια του Παλαιοχωρίου. Εκεί οι πέτρες έχουν κόκκινο, ροζ, κίτρινο και λευκόγκριζο χρώμα, δίπλα σε πολύχρωμα βότσαλα και χοντρή άμμο. Τα χρώματα αυτά γεννήθηκαν από την ενέργεια του ηφαιστείου και τη ζωηρή γεωλογία του τόπου· γι’ αυτό η ακτή μοιάζει με παλέτα ζωγράφου.
Όπου μυρίζει έντονα κοντά σε θερμές πηγές Μήλος, η αιτία δεν είναι το ίδιο το θείο. Το καθαρό θείο έχει ελαφριά οσμή, που θυμίζει σπίρτα. Τη δυνατή οσμή, σαν από σάπια αβγά, τη δίνουν το υδρόθειο και άλλες ενώσεις του θείου· η μύτη την πιάνει ακόμη και σε ελάχιστες ποσότητες.
- Ορυχεία: Η εξόρυξη θείου κράτησε ως τα μέσα του 20ού αιώνα, στα παλιά θειορυχεία της Μήλου.
- Κρύσταλλοι: Οι συλλέκτες ορυκτών μαζεύουν κρυστάλλους θείου για τα έντονα χρώματα και τις πολλές έδρες τους.
- Φλόγα: Το θείο καίγεται με γαλάζια φλόγα· ο καπνός του είναι διοξείδιο του θείου, με πνιγηρή οσμή.
- Μήλια γη: Στην αρχαιότητα, η «Μήλια γη», κυρίως καολίνης, έδινε στους καλλιτέχνες λευκό χρώμα για τα έργα τους.
- Ιριδισμός: Στα λουτρά του Κάναβα, τα άλατα του καυτού νερού λάμπουν στο φως με χρώματα ουράνιου τόξου.
Οι θερμές πηγές Μήλος, οι φουμαρόλες και τα χρωματιστά βράχια έχουν την ίδια αρχή. Ζεστά αέρια και νερά ανεβαίνουν από τα βάθη και αλλάζουν την πέτρα· πιο βαθιά σχηματίζουν και πολύτιμες συγκεντρώσεις ορυκτών. Το θείο, η μυρωδιά και τα χρώματα είναι τα ίχνη αυτής της κίνησης στην επιφάνεια του νησιού.
Τι είναι η λουτροθεραπεία και τι σχέση έχει με τις θερμές πηγές Μήλος;
Οι θερμές πηγές Μήλος ανήκουν σε μια παλιά παράδοση μπάνιου σε μεταλλικό νερό, δηλαδή νερό με ορυκτά. Λουτροθεραπεία λέγεται η προσπάθεια να θεραπευτούν ασθένειες με λουτρά, δηλαδή με μπάνια σε τέτοιο νερό. Οι επιστημονικές μελέτες όμως δεν έχουν δείξει ότι η μέθοδος αυτή πράγματι θεραπεύει κάποια πάθηση.
Η λουτροθεραπεία παίρνει το όνομά της από τη λατινική λέξη balneum, που σημαίνει λουτρό ή μπάνιο. Στην παραδοσιακή ιατρική πολλών λαών, ο άνθρωπος βυθίζεται σε μεταλλικό νερό ή σε λάσπη γεμάτη ορυκτά. Η πρακτική γεννήθηκε σε ζεστές και κρύες πηγές, και σε αυτή την παράδοση ανήκουν οι θερμές πηγές Μήλος.
Η πίστη ότι τα μεταλλικά νερά και οι θερμές πηγές γιατρεύουν φτάνει ως τους προϊστορικούς χρόνους. Κοντά σε θερμές πηγές στη Γαλλία και στην Τσεχία βρέθηκαν όπλα και προσφορές της Εποχής του Χαλκού. Στο Αιγαίο, τα παλαιότερα γνωστά λουτρά βρέθηκαν στην Κνωσό και στο Ακρωτήρι της Σαντορίνης.
Οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν ότι οι θεοί ευλογούσαν ορισμένες φυσικές πηγές, για να γιατρεύουν αρρώστιες. Γύρω από αυτές τις ιερές πηγές έχτιζαν χώρους για μπάνιο, και όσοι ζητούσαν γιατρειά άφηναν προσφορές στους θεούς. Οι Σπαρτιάτες ανέπτυξαν ένα πρώιμο λουτρό ατμού, ενώ αργότερα πολλά λουτρά χτίζονταν δίπλα σε γήπεδα.
Γύρω στο 1000 π.Χ. τα λουτρά στην Ελλάδα χρησίμευαν κυρίως για την καθαριότητα του σώματος. Γύρω στο 460 π.Χ. όμως οι θερμές πηγές είχαν πια αποκτήσει φήμη ότι έχουν δύναμη να γιατρεύουν. Τα λουτρά με θερμές πηγές Μήλος ήταν γνωστά ήδη από την αρχαιότητα, και τα αναφέρει αρχαίο ιατρικό έργο.
Οι Ρωμαίοι μιμήθηκαν τα ελληνικά λουτρά, αλλά τα έκαναν πολύ μεγαλύτερα χάρη στα υδραγωγεία τους. Το ρωμαϊκό λουτρό είχε σειρά σε ξεχωριστές αίθουσες: γδύσιμο, μπάνιο, ίδρωμα, μασάζ και τέλος ξεκούραση. Από την πόλη Σπα του Βελγίου βγαίνει η λέξη σπα, που λέγεται για κάθε τόπο με λουτρά πηγής.
- Κρηνοθεραπεία: Ο όρος βγαίνει από την ελληνική λέξη κρήνη, δηλαδή πηγή, και μοιάζει πολύ με τη λουτροθεραπεία.
- Πόση νερού: Η θεραπεία με πόση μεταλλικού νερού παίρνει το όνομά της από τις λέξεις ύδωρ και πίνω.
- Ορυκτά στο νερό: Πολλά μεταλλικά νερά είναι πλούσια σε διοξείδιο του πυριτίου, θείο, σελήνιο ή ράδιο.
- Ζεστό ή κρύο: Η μέθοδος χρησιμοποιεί ζεστό ή κρύο νερό, μασάζ με ρεύμα νερού, χαλάρωση ή διέγερση.
- Γιατρός πρώτα: Καρδιοπάθειες και εγκυμοσύνη μπορεί να φέρουν σοβαρές παρενέργειες, γι’ αυτό χρειάζεται πρώτα συζήτηση με γιατρό.
Οι μελέτες δεν δείχνουν ότι η λουτροθεραπεία βοηθά στη ρευματοειδή αρθρίτιδα, μια πάθηση των αρθρώσεων. Οι περισσότερες έρευνες για τα λουτρά έχουν αδυναμίες στον τρόπο που έγιναν, άρα δεν θεωρούνται αξιόπιστες. Έτσι οι θερμές πηγές Μήλος αξίζουν ως φυσικό φαινόμενο και κομμάτι ιστορίας του νησιού, όχι ως φάρμακο.
Πώς συνδέονται οι θερμές πηγές Μήλος με τη γεωθερμική ενέργεια της Γης;
Οι θερμές πηγές Μήλος μαρτυρούν πως το υπέδαφος του νησιού κρατά ακόμη πολλή θερμότητα. Γεωθερμική ενέργεια λέγεται η θερμότητα που αντλείται από τον φλοιό, δηλαδή το εξωτερικό στρώμα της Γης. Γύρω από τη Μήλο, την Κίμωλο και την Πολύαιγο βρέθηκε το πρώτο πεδίο γεωθερμίας υψηλής θερμοκρασίας στη χώρα.
Η θερμότητα αυτή προέρχεται από τη γέννηση του πλανήτη και από ραδιενεργά άτομα που διασπώνται μέσα του. Η λέξη γεωθερμικός ενώνει δύο ελληνικές λέξεις, τη γη και το θερμός, δηλαδή ζεστός. Ο άνθρωπος αξιοποιεί αυτή τη ζέστη εδώ και χιλιετίες, για μπάνιο, για θέρμανση και αργότερα για ρεύμα.
Όσο πιο βαθιά πηγαίνει κανείς μέσα στον φλοιό της Γης, τόσο πιο πολύ ανεβαίνει η θερμοκρασία. Στα περισσότερα μέρη του κόσμου κερδίζει 25 με 30 βαθμούς Κελσίου για κάθε χιλιόμετρο βάθους. Το νερό που ανεβαίνει από τα βάθη, όπως στις θερμές πηγές Μήλος, φέρνει αυτή τη θερμότητα στην επιφάνεια.
Ένας γεωθερμικός σταθμός μοιάζει με τους άλλους σταθμούς ρεύματος που δουλεύουν με ζεστό ατμό. Η ζέστη της Γης θερμαίνει νερό ή άλλο ρευστό, που γυρίζει έναν στρόβιλο, δηλαδή μια μεγάλη φτερωτή. Ο στρόβιλος κινεί μια γεννήτρια και παράγεται ρεύμα, ενώ το ρευστό κρυώνει και γυρίζει πίσω στη Γη.
Η πρώτη γεωθερμική γεννήτρια δοκιμάστηκε το 1904 στο Λαρντερέλο της Ιταλίας και άναψε τέσσερις λάμπες. Το 1911 χτίστηκε στο ίδιο μέρος ο πρώτος εμπορικός γεωθερμικός σταθμός ρεύματος σε όλο τον κόσμο. Στην περιοχή με τις θερμές πηγές Μήλος υπάρχει κι εδώ πεδίο που μπορεί να δώσει ηλεκτρικό ρεύμα.
Η γεωθερμία της Μήλου εκτιμάται ότι μπορεί να δώσει περίπου 120 MWe, δηλαδή μεγαβάτ ηλεκτρικής ισχύος. Η εκτίμηση αυτή έφερε την πρώτη πιλοτική μονάδα, δηλαδή μονάδα δοκιμής, με ισχύ 2 MW. Η μονάδα ξεκίνησε στις 4 Δεκεμβρίου 1986 και για δύο χρόνια κάλυψε όλο το ρεύμα του νησιού.
- Δυαδικός κύκλος: Ένα δεύτερο υγρό που βράζει πιο εύκολα επιτρέπει ρεύμα ακόμη και από νερό 57 °C.
- Σταθερή παραγωγή: Οι γεωθερμικοί σταθμοί δίνουν ρεύμα με σταθερό ρυθμό, όποιος κι αν είναι ο καιρός έξω.
- Ανανεώσιμη πηγή: Θεωρείται ανανεώσιμη, γιατί η ζέστη που αντλείται είναι ελάχιστη μπροστά στη ζέστη της Γης.
- Αέρια: Τα ρευστά του υπεδάφους φέρνουν αέρια, όπως το υδρόθειο, ένα αέριο με θείο που μυρίζει άσχημα.
- Θερμές πηγές Μήλος: Στο νησί τα νερά των θερμών πηγών φτάνουν σε θερμοκρασία έως και 55 βαθμούς Κελσίου.
Η πιλοτική μονάδα στο νησί με τις θερμές πηγές Μήλος λειτούργησε στην αρχή κανονικά και χωρίς πρόβλημα. Η έλλειψη εμπειρίας όμως έφερε λάθη, και ο αρνητικός θόρυβος γι’ αυτά ξεπέρασε τις πραγματικές τους συνέπειες. Η έντονη μυρωδιά υδρόθειου προκάλεσε τοπικές αντιδράσεις, και έτσι η προσπάθεια για γεωθερμία σταμάτησε το 1989.
Τι θέση έχουν οι θερμές πηγές Μήλος στη ζωή και στο τοπίο του νησιού;
Οι θερμές πηγές Μήλος ανήκουν στο ίδιο ηφαιστειακό τοπίο που έδωσε στο νησί τα ορυκτά του. Σήμερα μόνο λίγες από αυτές έχουν χρήση, και η αξιοποίησή τους μένει ακόμη μικρή. Το τοπίο τους όμως δένει με τις παραλίες και με τον γεωτουρισμό, δηλαδή τον τουρισμό της γεωλογίας.
Πέρα από τις θερμές πηγές Μήλος, το ηφαιστειακό έδαφος δίνει ορυκτά για τη βιομηχανία, όπως περλίτη και μπεντονίτη. Τα ορυκτά αυτά βγαίνουν από ανοιχτά ορυχεία, που είναι τεράστια σκάμματα στην επιφάνεια της γης. Τα υλικά αυτά πωλούνται σε όλο τον κόσμο, μαζί με την ποζολάνη, ένα ηφαιστειακό υλικό.
Στο παρελθόν τα ορυχεία έδιναν επίσης γύψο και μυλόπετρες, δηλαδή πέτρες για το άλεσμα στους μύλους. Στην αρχαιότητα η Μήλος θεωρούνταν η πιο πλούσια πηγή θείου σε όλο τον τότε γνωστό κόσμο. Θείο έχουν και οι θερμές πηγές Μήλος που βρίσκονται στην ανατολική ακτή του φυσικού λιμανιού.
Την ιστορία αυτή τη δείχνει το Μεταλλευτικό Μουσείο της Μήλου, που βρίσκεται στην περιοχή του Αδάμαντα. Σκοπός του είναι να τιμήσει την ιστορία των ορυχείων, αλλά και τη φυσική και γεωλογική κληρονομιά του νησιού. Στον πρώτο όροφο, τα ορυκτά από τη νεολιθική εποχή ως σήμερα δείχνονται μαζί με τις καθημερινές χρήσεις τους.
Η Μήλος προσφέρεται ιδιαίτερα για γεωτουρισμό και για περιήγηση σε παλιά μεταλλεία. Τα γεωσημεία του, μαζί με στοιχεία ιστορίας, πολιτισμού και φύσης, σχηματίζουν διαδρομές γνωριμίας με τη γεωλογία. Οι θερμές πηγές Μήλος οφείλονται σε μεταηφαιστειακή δράση, δηλαδή σε δράση που συνεχίζεται μετά τις εκρήξεις.
Η Μήλος έχει γίνει όλο και πιο δημοφιλής τουριστικός προορισμός τις τελευταίες δεκαετίες, κυρίως το καλοκαίρι. Οι επισκέπτες έρχονται για την παραδοσιακή αρχιτεκτονική, τις παραλίες της Μήλου και τη λιγότερη πολυκοσμία. Στις θερμές πηγές Μήλος, ονόματα όπως Προβατάς, Παλιοχώρι, Αλυκή και Κάναβα ανήκουν ταυτόχρονα σε λουτρά και σε παραλίες.
- Οψιανός: Από πολύ νωρίς, πριν από 15 χιλιετίες, το φυσικό γυαλί του νησιού γινόταν εμπόρευμα για κοφτερά εργαλεία.
- Μήλια γη: Οι αρχαίοι ζωγράφοι χρησιμοποιούσαν τη μήλια γη, κυρίως καολίνη, ως λευκή χρωστική, δηλαδή ουσία για χρώμα.
- Στυπτηρία: Αυτό το ορυκτό άλας της Μήλου είχε στην αρχαιότητα φήμη δεύτερη μόνο μετά της Αιγύπτου.
- Βαρύτης: Παλιότερα, από τα ορυχεία του νησιού έβγαινε και βαρύτης, μαζί με το θείο.
- Σαρακήνικο: Η ακτή είναι γνωστή για τα λευκά ηφαιστειακά βράχια της, μέσα στα οποία βρέθηκαν απολιθώματα.
Οι θερμές πηγές Μήλος, τα ορυχεία και οι παραλίες έχουν την ίδια ρίζα, την ηφαιστειακή καταγωγή του νησιού. Το ίδιο ηφαιστειακό έδαφος έδωσε στο νησί θείο, οψιανό, πολλά είδη πετρωμάτων και τα λευκά βράχια του Σαρακήνικου. Γι’ αυτό τα πετρώματα της Μήλου μελετώνται από επιστήμονες που έρχονται απ’ όλο τον πλανήτη.
Τι χρειάζεται για ασφάλεια στις θερμές πηγές Μήλος, στο νερό, στην άμμο και στον ήλιο;
Για θερμές πηγές Μήλος, η ασφάλεια ξεκινά από τη θερμοκρασία του νερού, που φτάνει έως 55 βαθμούς. Οι φουμαρόλες, δηλαδή σημεία του εδάφους που βγάζουν ατμό και αέρια, φτάνουν έως τους 100 βαθμούς. Θέλει προσοχή και στο υδρόθειο, ένα τοξικό αέριο, αλλά και στον δυνατό ήλιο.
Όποιος ψάχνει θερμές πηγές Μήλος έχει πρώτο κίνδυνο το καυτό νερό, στα σημεία όπου βγαίνει από το έδαφος. Σε ηφαιστειακές περιοχές, οι θερμές πηγές συχνά φτάνουν κοντά στο σημείο όπου βράζει το νερό. Άνθρωποι έχουν πάθει σοβαρά εγκαύματα, ή έχουν χάσει και τη ζωή τους, μπαίνοντας κατά λάθος σε τέτοιο νερό.
Το έγκαυμα από ζεστό υγρό ή ατμό λέγεται ζεμάτισμα και βαθαίνει όταν η επαφή κρατά πολύ. Ο ατμός μπορεί να καίει πιο άσχημα, γιατί φτάνει σε υψηλότερη θερμοκρασία από το υγρό νερό. Γι’ αυτό χρειάζεται απόσταση από τις φουμαρόλες της Αγίας Κυριακής, του Παλαιοχωρίου, των Πυρωμένων και του Αδάμαντα.
Και η άμμος θέλει προσοχή, γιατί σε ορισμένα σημεία της ακτής τη διασχίζει καυτό νερό από πηγή. Στον Κάναβα, το νερό της πηγής περνά μέσα από την άμμο πριν φτάσει στο κύμα. Άρα το πόδι θέλει προσοχή. Και μέσα στη θάλασσα, λίγα μέτρα από την ακτή, οι ατμίδες ζεσταίνουν το νερό.
Ηφαίστεια και ορισμένες θερμές πηγές αφήνουν στον αέρα υδρόθειο, ένα τοξικό αέριο χωρίς χρώμα, με τύπο H2S. Είναι και εύφλεκτο, δηλαδή πιάνει εύκολα φωτιά, και λίγο πιο βαρύ από τον αέρα γύρω του. Η οσμή του χτυπά δυνατά στην αρχή, όμως γρήγορα μουδιάζει την όσφρηση και το αέριο περνά απαρατήρητο.
Για θερμές πηγές Μήλος, και ο ήλιος μετρά ως κίνδυνος, γιατί θερμά νερά βγαίνουν και σε παραλίες. Το ηλιακό έγκαυμα μπορεί να φέρει κούραση και ελαφριά ζάλη, ακόμη και πρήξιμο, φαγούρα ή φουσκάλες. Μετά από τέτοιο έγκαυμα προτείνεται επιπλέον νερό, ώστε να μη γίνει αφυδάτωση, δηλαδή έλλειψη υγρών στο σώμα.
- Θερμές πηγές Μήλος και παιδιά: Το ζεμάτισμα είναι πιο συχνό στα παιδιά, κυρίως από ζεστό υγρό που χύνεται.
- Όριο θερμοκρασίας: Στους 52 βαθμούς Κελσίου, το νερό μπορεί να προκαλέσει έγκαυμα στο δέρμα μέσα σε 90 δευτερόλεπτα.
- Μάτια και λαιμός: Σε μικρές ποσότητες, το υδρόθειο ερεθίζει μάτια και λαιμό και φέρνει βήχα ή ναυτία.
- Μύτη: Ένας μικροοργανισμός ζεστών γλυκών νερών φέρνει, μέσω της μύτης, θανατηφόρα μηνιγγίτιδα, φλεγμονή γύρω από τον εγκέφαλο.
- Αντηλιακό: Προτείνεται δείκτης προστασίας SPF 30 ή μεγαλύτερος, με νέο άπλωμα μετά από κάθε κολύμπι ή ιδρώτα.
Ο ήλιος πειράζει περισσότερο τα παιδιά που δεν έχουν κλείσει τα έξι τους χρόνια. Το ίδιο ισχύει και για τους ενήλικες πάνω από εξήντα ετών, άρα η σκιά βοηθά όλη την οικογένεια. Για θερμές πηγές Μήλος, όσοι ετοιμάζουν διακοπές στη Μήλο με παιδιά χρειάζονται καπέλο, γυαλιά ηλίου και άφθονο νερό.
Πώς φτάνει κανείς στις θερμές πηγές Μήλος από τον Αδάμαντα και τη νότια ακτή;
Για θερμές πηγές Μήλος, το πρώτο σημείο είναι ο Αδάμαντας, το κύριο λιμάνι του νησιού. Τα λουτρά του Λάκκου, σε φυσική σπηλιά, απέχουν λίγο από τον μόλο. Για τη νότια ακτή, όπως το Παλαιοχώρι, οι επιλογές είναι λεωφορείο όπου υπάρχει γραμμή, ταξί ή αυτοκίνητο.
Το κύριο λιμάνι, ο Αδάμαντας, είναι η πρώτη στάση για όποιον φτάνει με πλοίο. Επειδή είναι και το μεγαλύτερο τουριστικό κέντρο, είναι πρακτική βάση για όλο το νησί. Από εκεί, οι θερμές πηγές Μήλος του κόλπου και οι παραλίες του νότου απέχουν λίγα χιλιόμετρα.
Δύο γνωστές θερμές πηγές Μήλος βρίσκονται μέσα ή πολύ κοντά στον Αδάμαντα, και φτάνει κανείς εκεί εύκολα. Στη φυσική σπηλιά του Λάκκου έχουν σκαλιστεί θάλαμοι με μπανιέρες, απ’ όπου βγαίνει το θερμό νερό. Τα λουτρά του Μακρινού ανήκουν επίσης στον Αδάμαντα, ενώ η Πλάκα στέκεται σε ύψωμα πάνω από αυτόν.
Στη νότια ακτή, από ανατολικά προς δυτικά, βρίσκονται η Αγία Κυριακή, το Παλαιοχώρι και ο Προβατάς. Η Αγία Κυριακή και το Παλαιοχώρι έχουν φουμαρόλες με θείο, ενώ ο Προβατάς έχει δικά του λουτρά. Έτσι, μια μέρα στη νότια ακτή μπορεί να καλύψει αρκετές θερμές πηγές Μήλος μαζί.
Το αστικό λεωφορείο καλύπτει μέρος του νησιού, όχι κάθε παραλία με θερμά νερά ή ατμίδες στη θάλασσα. Τους μήνες του καλοκαιριού, οι διαδρομές του γίνονται αρκετά συχνές και βολεύουν όσους μένουν κοντά σε στάση. Ο επιβάτης πληρώνει το εισιτήριο μόλις ανέβει στο λεωφορείο, χωρίς αγορά από πριν.
Όποιος φτάνει με πλοίο ή αεροπλάνο βρίσκει ταξί ήδη στον χώρο άφιξης, χωρίς να ψάξει. Τα ταξί είναι σχετικά σύγχρονα, ευρύχωρα, με κλιματισμό, και μερικά έχουν ακόμη και ασύρματο ίντερνετ. Για θερμές πηγές Μήλος, το ταξί βολεύει όσους δεν έχουν δικό τους όχημα ή δεν θέλουν να παρκάρουν.
- Ενεργό νησί: Η Μήλος λογίζεται ως ενεργό ηφαιστειογενές νησί, άρα τα θερμά της σημεία θέλουν σεβασμό.
- Μικρές αποστάσεις: Η Μήλος απλώνεται μόλις 13 χιλιόμετρα από το βόρειο ως το νότιο άκρο της.
- Δεύτερο λιμάνι: Στα Πολλώνια δένουν κυρίως τα σκάφη που πηγαινοέρχονται ανάμεσα στη Μήλο και την Κίμωλο.
- Πικροπηγή: Η πηγή αυτή βρίσκεται στα Μαντράκια, οικισμό με σύρματα, δηλαδή σκαμμένα καταφύγια για βάρκες.
- Άδεια δύση: Στη δυτική Μήλο δεν θα βρει κανείς χωριά, παρά ελάχιστους οικισμούς και παλιά ορυχεία.
Το αυτοκίνητο δίνει τη μεγαλύτερη ελευθερία, γιατί το λεωφορείο δεν φτάνει σε κάθε ακτή του νησιού. Οι πληροφορίες για ενοικίαση αυτοκινήτου στη Μήλο βοηθούν στο σχέδιο της ημέρας, πριν από την πρώτη βόλτα. Με δικό του όχημα, ο επισκέπτης συνδυάζει θερμές πηγές Μήλος με τις παραλίες της νότιας ακτής.
Τι ρωτούν συχνά όσοι ψάχνουν θερμές πηγές Μήλος πριν από την επίσκεψη;
Οι ερωτήσεις για θερμές πηγές Μήλος αφορούν κυρίως τις θέσεις, τη ζέστη του νερού και την ασφάλεια. Πολλοί ρωτούν για το Παλαιοχώρι και για τη βαριά οσμή που απλώνεται κοντά στις πηγές. Άλλοι θέλουν να μάθουν πώς φτάνει κανείς στα λουτρά του Λάκκου, κοντά στον Αδάμαντα.
Πού υπάρχουν θερμές πηγές στη Μήλο και ποιες είναι οι πιο γνωστές;
Ανάμεσα στις θερμές πηγές Μήλος, ξεχωρίζουν τα λουτρά του Λάκκου, σε σπηλιά κοντά στο λιμάνι του Αδάμαντα. Υπάρχουν επίσης τα λουτρά του Κάναβα, του Μακρινού, του Προβατά και της Αλυκής, αλλά και το Παλαιοχώρι. Η Πικροπηγή βρίσκεται στα Μαντράκια, όμως σήμερα λίγες από αυτές τις πηγές χρησιμοποιούνται, και μάλιστα ελάχιστα.
Γιατί είναι τόσο ζεστά τα νερά σε πολλά σημεία της Μήλου;
Οι θερμές πηγές Μήλος υπάρχουν, γιατί το νησί δημιουργήθηκε από ηφαιστειακή δραστηριότητα πριν από εκατομμύρια χρόνια. Στο έδαφός του υπάρχει υδροθερμική δράση, δηλαδή κίνηση καυτού νερού υπόγεια. Το υπόγειο νερό ζεσταίνεται από μάγμα ή από καυτά βράχια μέσα στη γη.
Γίνεται μπάνιο στο Παλαιοχώρι, όπου βγαίνουν θερμά νερά;
Για θερμές πηγές Μήλος, το Παλαιοχώρι είναι πολύ δημοφιλής παραλία της νότιας ακτής, με μήκος σχεδόν δύο χιλιομέτρων. Η ακτή έχει πολύχρωμα βότσαλα, χοντρή άμμο, κόκκινα και κίτρινα βράχια και δροσερά, βαθιά νερά. Στην περιοχή αναβλύζουν θερμά νερά και υπάρχουν φουμαρόλες, γι’ αυτό κάθε βουτιά κοντά τους θέλει προσοχή.
Τι μυρίζει σαν χαλασμένο αυγό κοντά στις πηγές και στις φουμαρόλες;
Στις θερμές πηγές Μήλος, υπεύθυνο για την οσμή είναι ένα άχρωμο αέριο, το υδρόθειο ή H2S. Βγαίνει από ηφαίστεια και κάποιες θερμές πηγές, και ακόμη και ελάχιστα ίχνη του στον αέρα μυρίζουν πολύ έντονα. Το ίδιο αέριο ευθύνεται και για το μαύρισμα σε μέταλλα όπως το ασήμι και ο χαλκός.
Πώς φτάνει κανείς στα λουτρά του Λάκκου από το λιμάνι;
Ο Λάκκος είναι από τις πιο εύκολες θερμές πηγές Μήλος, σε σπηλιά κοντά στο λιμάνι του Αδάμαντα. Η Πλάκα στέκεται σε ύψωμα πάνω από τον Αδάμαντα, άρα ο δρόμος από εκεί κατεβαίνει προς τη θάλασσα. Από άλλα μέρη του νησιού, ταξί, λεωφορείο ή αυτοκίνητο φέρνουν τον επισκέπτη μέχρι την περιοχή του λιμανιού.
Τι χρειάζεται για ασφάλεια σε μια θερμή πηγή του νησιού;
Πρώτα χρειάζεται προσεκτικός έλεγχος της θερμοκρασίας, γιατί σε ηφαιστειακές περιοχές κάποιες πηγές φτάνουν σχεδόν σε βρασμό. Καλό είναι το νερό να μην μπαίνει στη μύτη και οι ανοιχτές πληγές να μένουν έξω από αυτό. Καπέλο, αντηλιακό, απόσταση από τις φουμαρόλες και άφθονο πόσιμο νερό συμπληρώνουν τα βασικά μιας ασφαλούς βόλτας.