Το ηφαίστειο Μήλου δεν μοιάζει με ένα βουνό που βγάζει καπνό. Είναι ολόκληρο το νησί της Μήλου, που χτίστηκε από λάβα, στάχτη και στρώματα του βυθού. Όποιος περπατά εκεί πατά σε πετρώματα που γεννήθηκαν από τη θερμότητα της Γης. Η ιστορία αυτή ξεκινά εκατομμύρια χρόνια πριν από τους πρώτους κατοίκους.
Στις επόμενες ενότητες το ηφαίστειο Μήλου εξηγείται βήμα βήμα, με απλά λόγια. Πρώτα έρχεται η θέση του νησιού στο ηφαιστειακό τόξο του Αιγαίου και μετά οι φάσεις της δράσης. Ακολουθούν οι δύο κρατήρες, οι θερμές πηγές, τα χρώματα των βράχων, οι περίπατοι και η ασφάλεια σήμερα.
Τι είναι το ηφαίστειο Μήλου με μια ματιά;
Το ηφαίστειο Μήλου είναι στρωματοηφαίστειο, που σημαίνει ότι ψήλωσε με διαδοχικές στρώσεις από λάβα και τέφρα. Όλη η Μήλος γεννήθηκε από αυτή την παλιά ηφαιστειακή δράση. Τα πετρώματα της φωτιάς πιάνουν το μεγαλύτερο κομμάτι της επιφάνειας. Έκρηξη με λάβα δεν έχει γίνει στους ιστορικούς χρόνους.
Το ηφαίστειο Μήλου δεν έχει μία μόνο κορυφή, όπως ένα κλασικό βουνό με κρατήρα στη μέση. Η δράση του απλώθηκε σε όλο το νησί και άφησε σημάδια σχεδόν παντού. Για αυτό ο επισκέπτης συναντά ηφαιστειακά πετρώματα σε ακτές, λόφους, χωράφια και χωριά.
Η Μήλος έχει δύο κρατήρες από ηφαίστεια που λέγονται σβηστά, επειδή δεν δίνουν πια νέα λάβα. Ο πρώτος είναι η Φυρίπλακα, στο νότιο μέρος της Μήλου. Ο δεύτερος είναι ο Τράχηλας, στο βορειοδυτικό μέρος του νησιού, και οι δύο εξηγούνται αναλυτικά πιο κάτω.
Εκτός από τους δύο κρατήρες, το νησί έχει πολλούς ηφαιστειακούς δόμους. Δόμος λέγεται ένας λόφος από λάβα που σκλήρυνε επιτόπου, πριν προλάβει να κυλήσει μακριά. Δόμοι είναι το ύψωμα του Κάστρου στη Χώρα και ο Προφήτης Ηλίας, η πιο ψηλή κορυφή.
Το ηφαίστειο Μήλου διαμόρφωσε και το μεγάλο φυσικό λιμάνι του νησιού. Ο κόλπος γέμισε το κοίλωμα του βασικού κρατήρα και εισχωρεί στη στεριά από τα βορειοδυτικά. Το νερό του κόβει το νησί σε δύο μισά περίπου ίδιου μεγέθους, ενωμένα με μια στενή λωρίδα γης.
Η ίδια δράση άφησε στο έδαφος βιομηχανικά ορυκτά, όπως μπεντονίτη, περλίτη και ποζολάνη. Αυτά βγαίνουν ακόμη από τα ορυχεία της Μήλου και πηγαίνουν σε όλο τον κόσμο. Παλαιότερα από το νησί έβγαιναν επίσης θείο, γύψος και μυλόπετρες για τους μύλους.
- Μέγεθος: Η Μήλος έχει μήκος περίπου 23 χιλιόμετρα από ανατολή σε δύση και 13 από βορρά σε νότο.
- Ισθμός: Το στενό πέρασμα ανάμεσα στα δύο μισά του νησιού δεν ξεπερνά τα 2,2 χιλιόμετρα.
- Υλικό των δόμων: Οι ηφαιστειακοί δόμοι αποτελούνται κυρίως από ανδεσίτη, ένα σκληρό ηφαιστειακό πέτρωμα.
- Κοινά πετρώματα: Ο τόφφος, ο τραχείτης και ο οψιανός είναι από τα συνηθισμένα πετρώματα του νησιού.
- Άλλα πετρώματα: Εκτός από τα ηφαιστειακά, στη Μήλο υπάρχουν και ιζηματογενή και μεταμορφωσιγενή πετρώματα.
Με μια ματιά, λοιπόν, το ηφαίστειο Μήλου είναι το ίδιο το νησί. Οι κρατήρες, οι δόμοι, το λιμάνι και τα ορυκτά έχουν όλα κοινή αρχή. Όποιος καταλάβει αυτή την εικόνα βλέπει τη Μήλο με άλλα μάτια, από την πρώτη βόλτα στις ακτές.
Πού βρίσκεται το ηφαίστειο Μήλου στο ηφαιστειακό τόξο του Αιγαίου;
Το ηφαίστειο Μήλου είναι κομμάτι του ηφαιστειακού τόξου του Νοτίου Αιγαίου. Πρόκειται για μια καμπύλη αλυσίδα ηφαιστείων, από τον Ισθμό της Κορίνθου μέχρι τις τουρκικές ακτές. Η Μήλος, το νοτιοδυτικότερο νησί των Κυκλάδων, είναι ένας από τους σταθμούς της.
Το τόξο δημιουργήθηκε από τη σύγκρουση δύο τεκτονικών πλακών, δηλαδή τεράστιων κομματιών του φλοιού της Γης. Η αφρικανική πλάκα χώθηκε κάτω από την ευρασιατική, στον χώρο της Μεσογείου. Από αυτή την κίνηση γεννήθηκαν τα ηφαίστεια του Αιγαίου, ανάμεσά τους και το ηφαίστειο Μήλου.
Στο τόξο υπάρχουν εννέα ηφαίστεια στη στεριά, και τα οκτώ βρίσκονται σε ελληνικό έδαφος. Ανάμεσά τους είναι Σουσάκι, Μέθανα, Αντίμηλος, Μήλος, Σαντορίνη, Νίσυρος και Στρογγυλή. Υπάρχουν επίσης υποθαλάσσια ηφαίστεια, όπως το Κολούμπο, που δεν έχουν φτάσει ακόμη στην επιφάνεια.
Η ηφαιστειακή ζώνη απλώνεται σε περίπου 450 χιλιόμετρα, ενώ το φάρδος της κυμαίνεται από 20 ως 40 χιλιόμετρα. Το βόρειο άκρο της είναι το Σουσάκι, στα σύνορα της Αττικής με την Κορινθία. Η αλυσίδα τελειώνει στο ανενεργό ηφαίστειο Ακυάρλαρ, στη χερσόνησο της Αλικαρνασσού.
Μόνο τρία ηφαίστεια του τόξου, της Σαντορίνης, της Νισύρου και των Μεθάνων, έκαναν εκρήξεις στους ιστορικούς χρόνους. Η Σαντορίνη εξερράγη τελευταία φορά το 1950 και η Νίσυρος το 1888. Το ηφαίστειο Μήλου δεν ανήκει σε αυτή την ομάδα.
Το ηφαιστειακό πεδίο της Μήλου περιλαμβάνει τη Μήλο, την Κίμωλο, την Πολύαιγο, την Αντίμηλο και γύρω νησίδες. Είναι ένα από τα τέσσερα ενεργά πεδία του νότιου Αιγαίου, με μεγάλο γεωθερμικό πλούτο. Τα άλλα τρία πεδία είναι τα Μέθανα, η Σαντορίνη και η Νίσυρος.
- Θέση: Το ηφαίστειο Μήλου απέχει 120 χιλιόμετρα ανατολικά από τη Λακωνία, λίγο βόρεια από το Κρητικό Πέλαγος.
- Αντίμηλος: Το γειτονικό νησί είναι δόμος από λάβες ανδεσίτη και δακίτη, με έναν ανενεργό κρατήρα στην κορυφή.
- Βυθός: Στον πυθμένα ανατολικά της Αντιμήλου οι ερευνητές βρήκαν τρεις ακόμη ηφαιστειακούς δόμους.
- Μέθανα: Το ηφαίστειο των Μεθάνων έκανε την τελευταία του έκρηξη τον 3ο αιώνα π.Χ.
- Αρχαία ηφαίστεια: Παλιά ηφαίστεια έξω από το τόξο, όπως ο Οξύλιθος στην Εύβοια, δεν δείχνουν πια καμία δράση.
Η θέση στο τόξο εξηγεί γιατί η Μήλος έχει κρατήρες, ατμίδες και θερμά νερά. Το ηφαίστειο Μήλου είναι κρίκος σε μια μεγάλη αλυσίδα, μαζί με τη Σαντορίνη και τη Νίσυρο. Όποιος ταξιδεύει στις Κυκλάδες βλέπει έτσι πώς δένουν μεταξύ τους τα ηφαιστειακά νησιά.
Πώς σχηματίστηκε το νησί από το ηφαίστειο Μήλου;
Το ηφαίστειο Μήλου ξύπνησε στο Πλειόκαινο, πριν από δύο με τρία εκατομμύρια χρόνια. Οι τελευταίες του εκρήξεις έγιναν πριν από 90.000 χρόνια, στο Πλειστόκαινο. Στο μεταξύ, λάβα και στάχτη έχτισαν το νησί, άλλοτε στη στεριά και άλλοτε κάτω από τη θάλασσα.
Οι γεωλόγοι χωρίζουν την ιστορία της Γης σε μεγάλες εποχές, όπως το Πλειόκαινο και το Πλειστόκαινο. Το ηφαίστειο Μήλου δεν σχηματίστηκε με μία μεγάλη έκρηξη. Η δράση του πέρασε από τη μία εποχή στην άλλη, με πολλά επεισόδια και μεγάλα διαλείμματα.
Στη βόρεια Μήλο τα ηφαιστειακά στρώματα διαβάζονται σαν βιβλίο, από κάτω προς τα πάνω. Στη βάση βρίσκεται το πιο παλιό πακέτο, ο σχηματισμός της Πάχαινας, παχύ τουλάχιστον 70 μέτρα. Από πάνω ακολουθεί ο λεγόμενος σχηματισμός του Παπαφράγκα, ένα δεύτερο πακέτο στρωμάτων.
Πριν από 1,85 εκατομμύρια χρόνια άρχισε να απλώνεται νέο υλικό, ο σχηματισμός του Σαρακήνικου. Έχει πάχος περίπου 50 μέτρα και περιέχει ψαμμίτη, δηλαδή πέτρα από σφιχτή άμμο. Στην αρχή ήταν βυθισμένος στο νερό, ώσπου σταδιακά βγήκε πάνω από το κύμα.
Πάνω από αυτά, στα δυτικά, βρίσκεται το στρώμα ανδεσίτη των Κορακιών. Δημιουργήθηκε πριν από 1,8 εκατομμύρια χρόνια, λίγο μετά τον σχηματισμό του Σαρακήνικου. Στην κορυφή υπάρχουν νεότερα ιζήματα και υλικά από φρεατικές εκρήξεις, δηλαδή εκρήξεις ατμού, των ιστορικών χρόνων.
Η νεότερη φάση έδωσε τους κρατήρες της Φυρίπλακας και του Τράχηλα, που έχουν την ίδια ηλικία. Χρονολογούνται από 480.000 έως 90.000 χρόνια πριν, στο Μέσο και Ανώτερο Πλειστόκαινο. Σε κάποιες περιόδους η Φυρίπλακα βρισκόταν κάτω από τη στάθμη της θάλασσας.
- Απολιθωμένα όστρακα: Επειδή η δράση έγινε και μέσα στη θάλασσα, στα πετρώματα του νησιού βρίσκονται απολιθωμένα όστρακα.
- Πυροκλαστικές ροές: Υλικό στα στρώματα άφησαν και πυροκλαστικές ροές, δηλαδή καυτά κύματα από στάχτη και αέρια.
- Περλίτης: Από το ηφαίστειο της Φυρίπλακας ξεκίνησαν μεγάλες ροές που σχημάτισαν τον περλίτη κάτω από το νερό.
- Παπαφράγκας: Ο σχηματισμός του Παπαφράγκα γίνεται παχύτερος όσο προχωρά προς τα ανατολικά του νησιού.
- Κίσσηρη: Ανάμεσα στα στρώματα του Σαρακήνικου υπάρχουν κομμάτια κίσσηρης και ιλυόλιθοι με απολιθώματα.
Η Μήλος χτίστηκε σαν τοίχος, με στρώματα το ένα πάνω στο άλλο. Κάθε στρώμα κρατά ένα κομμάτι από την ιστορία που έγραψε το ηφαίστειο Μήλου. Όποιος κοιτάξει προσεκτικά τις πλαγιές και τις ακτές διαβάζει αυτή την ιστορία με γυμνό μάτι.
Τι είναι η Φυριπλάκα και ο Τράχηλας στο ηφαίστειο Μήλου;
Στο ηφαίστειο Μήλου ανήκουν δύο σβηστά ηφαίστεια με κρατήρα, η Φυριπλάκα και ο Τράχηλας. Η Φυριπλάκα βρίσκεται στο νοτιοανατολικό τμήμα του νησιού. Ο Τράχηλας βρίσκεται στα βόρεια-βορειοδυτικά. Οι δύο κρατήρες είναι σύγχρονοι, δηλαδή σχηματίστηκαν μέσα στην ίδια γεωλογική εποχή.
Ο κρατήρας της Φυριπλάκας είναι μια τεράστια βύθιση του εδάφους, με διάμετρο 1.700 μέτρα. Οι γεωλόγοι τον λένε πυροκλαστικό κώνο, δηλαδή λόφο από κομμάτια που πέταξαν οι εκρήξεις. Είναι το πιο συναρπαστικό σημείο της γεωλογικής διαδρομής που περνά από το ηφαίστειο Μήλου.
Στα πρανή του δρόμου φαίνονται στρώσεις από στάχτη, άμμο και κομμάτια περλίτη. Ο περλίτης είναι ηφαιστειακό γυαλί που έχει ρουφήξει λίγο νερό. Οι στρώσεις εναλλάσσονται χωρίς διακοπή, σαν σελίδες ενός βιβλίου που γράφει το ηφαίστειο Μήλου εδώ και χιλιάδες χρόνια.
Σε κάποιες φάσεις της δράσης του, το ηφαίστειο της Φυριπλάκας βρισκόταν κάτω από τη θάλασσα. Το δείχνουν οι άμμοι στις τομές του δρόμου, που κάθισαν μέσα σε νερό. Από αυτό το ηφαίστειο ξεκίνησαν και τα μεγάλα ρεύματα που έφτιαξαν τον περλίτη κάτω από το νερό.
Ο Τράχηλας είναι ο βόρειος κρατήρας και έχει την ίδια ηλικία με τη Φυριπλάκα. Το όνομά του φέρει και μια παραλία της βόρειας ακτής. Στην ίδια περιοχή σώζονται ακόμη υπολείμματα από γερμανικά οχυρωματικά έργα, χτισμένα πάνω στο παλιό ηφαίστειο Μήλου.
Οι κρατήρες δεν είναι η μόνη μορφή που πήρε το ηφαίστειο Μήλου. Στο νησί υψώνονται και πολλοί ηφαιστειακοί δόμοι, φτιαγμένοι κυρίως από ανδεσίτη, ένα είδος ηφαιστειακού πετρώματος. Ένας δόμος δεν έχει κρατήρα, γιατί η λάβα του στερεοποιήθηκε πριν προλάβει να χυθεί.
- Κάλαμος: Στον Κάλαμο, στις παρυφές του κώνου της Φυριπλάκας, σώζονται παλιές στοές όπου έβγαζαν καολίνη.
- Καολίνης: Σχηματίστηκε όταν όξινα υγρά από καυτούς ατμούς γεμάτους υδρόθειο αλλοίωσαν τα παλιότερα ηφαιστειακά πετρώματα.
- Αγία Κυριακή: Η παραλία της, ανατολικά από το ακρωτήριο Κάλαμος, φαίνεται από την περιοχή των ατμών.
- Παραλία Φυριπλάκα: Μια παραλία της νότιας ακτής έχει το ίδιο όνομα με τον μεγάλο κρατήρα.
- Κάστρο και Προφήτης Ηλίας: Το Κάστρο της Χώρας και η ψηλότερη κορυφή του νησιού είναι ηφαιστειακοί δόμοι.
Όποιος θέλει να καταλάβει το ηφαίστειο Μήλου αξίζει να ξεκινήσει από τη Φυριπλάκα. Ο κρατήρας της είναι μεγάλος, ορατός και γεμάτος στρώσεις που εξηγούν το παρελθόν. Ο Τράχηλας στον βορρά δείχνει ότι η ίδια ιστορία γράφτηκε και στις δύο άκρες του νησιού.
Τι είναι οι θερμές πηγές και οι ατμίδες στο ηφαίστειο Μήλου;
Στο ηφαίστειο Μήλου η θερμότητα του υπεδάφους φτάνει ακόμη στην επιφάνεια. Οι ατμίδες είναι ανοίγματα στο έδαφος που αφήνουν καυτά αέρια και ατμό. Η θερμοκρασία τους αγγίζει τους 100 βαθμούς. Το νερό των θερμών πηγών του νησιού ανεβαίνει μέχρι τους 55 βαθμούς.
Η ατμίδα είναι μια σχισμή του εδάφους που βγάζει μόνο καυτά αέρια και ατμούς, χωρίς λάβα ή πέτρες. Ο ατμός γεννιέται όταν το υπόγειο νερό περνά μέσα από ζεστά πετρώματα. Καθώς ανεβαίνει και η πίεση πέφτει, το νερό βράζει απότομα.
Μαζί με τον ατμό βγαίνουν ενώσεις του θείου, όπως το υδρόθειο. Όταν μια ατμίδα βγάζει πολλά θειούχα αέρια, ονομάζεται σολφατάρα. Στο ηφαίστειο Μήλου υπάρχουν ενεργές σολφατάρες και φουμαρόλες, και στα σημεία αυτά το θείο είναι πολύ συχνό.
Ενεργές ατμίδες υπάρχουν στον Αδάμαντα, στις Πυρωμένες, στην Αγία Κυριακή και στο Παλαιοχώρι. Μία από αυτές τις θερμές ζώνες είναι η παραλία στο Παλαιοχώρι, όπου αναβλύζουν και θερμές πηγές. Άλλες ατμίδες κρύβονται στον βυθό, όπου το αέριο ανεβαίνει προς την επιφάνεια με μορφή φυσαλίδων.
Τις θερμές πηγές τις γεννά η έντονη υδροθερμική δράση που ακολούθησε τις εκρήξεις. Υδροθερμική δράση σημαίνει ζεστό νερό που κυκλοφορεί μέσα στα πετρώματα. Στον Κάναβα, καυτό νερό με πολλά άλατα αναβλύζει πάνω στην άμμο, και τα άλατα ιριδίζουν στο φως.
Το ηφαίστειο Μήλου κρατά θερμότητα και σε μεγάλο βάθος, αφού ατμός έχει βρεθεί στα 1.100 μέτρα. Η Μήλος, η Κίμωλος και η Πολύαιγος σχηματίζουν το πρώτο γεωθερμικό πεδίο της χώρας με υψηλή θερμοκρασία. Γεωθερμικό πεδίο σημαίνει υπόγεια ζέστη που μπορεί να δώσει ηλεκτρικό ρεύμα.
- Θερμή θάλασσα: Στον Κάναβα, λίγα μέτρα από την ακτή, ατμοί ανεβαίνουν από τον βυθό και ζεσταίνουν τη θάλασσα.
- Πιλοτική μονάδα: Μια γεωθερμική μονάδα ισχύος 2 MW μπήκε σε λειτουργία στο νησί το 1986.
- Διακοπή: Η προσπάθεια για γεωθερμία σταμάτησε το 1989, μετά από αντιδράσεις για την έντονη οσμή υδρόθειου.
- Αρχαία λουτρά: Τα ιαματικά λουτρά του νησιού ήταν γνωστά ήδη από την αρχαιότητα.
- Ιαματική λάσπη: Επιστήμονες πήραν δείγματα από ηφαιστειακές πέτρες και λάσπη για ιαματική χρήση.
Οι ατμίδες και οι θερμές πηγές δείχνουν ότι το ηφαίστειο Μήλου δεν έχει κρυώσει εντελώς. Οι εκρήξεις σταμάτησαν, αλλά η θερμότητα μένει κάτω από το έδαφος και βγαίνει από ρωγμές. Αξίζει ο επισκέπτης να τις δει ως ζωντανά σημάδια ενός παλιού ηφαιστείου που ακόμη αναπνέει.
Ποια πετρώματα και χρώματα άφησε το ηφαίστειο Μήλου;
Το ηφαίστειο Μήλου άφησε πετρώματα με πολλά χρώματα σε όλο το νησί. Τα πιο γνωστά είναι ο λευκός τόφφος, ο μαύρος οψιανός και το κίτρινο θείο. Κοντά στις ατμίδες τα βράχια γίνονται και κόκκινα. Τα ηφαιστειακά πετρώματα απλώνονται στο μεγαλύτερο μέρος του νησιού.
Ο τόφφος είναι πέτρωμα από ηφαιστειακή στάχτη που έχει σφίξει με τον χρόνο. Στο Σαρακίνικο τα ηφαιστειακά βράχια είναι κατάλευκα και σχηματίστηκαν από στρώσεις που κάθονταν ξανά και ξανά. Μέσα σε αυτές τις στρώσεις έχουν βρεθεί και απολιθώματα.
Οι ψαράδες έσκαψαν στον τόφφο τα σύρματα, δηλαδή χώρους όπου φυλάνε τις βάρκες τους τον χειμώνα. Τα περισσότερα σύρματα υπάρχουν στον Φυροπόταμο, στα Μανδράκια και στο Κλήμα. Πρόκειται για πολύχρωμα σπιτάκια δίπλα στο κύμα, σκαμμένα στα βράχια που άφησε το ηφαίστειο Μήλου.
Ο οψιανός είναι σκούρο ηφαιστειακό γυαλί με στιλπνό μαύρο χρώμα. Σχηματίζεται όταν το μάγμα, δηλαδή το λιωμένο πέτρωμα, κρυώνει πάρα πολύ γρήγορα. Στη Μήλο είναι γνωστός εδώ και 15.000 χρόνια, και οι κάτοικοι του Αιγαίου τον έκαναν κοφτερά εργαλεία.
Το θείο δίνει στο ηφαίστειο Μήλου το έντονο κίτρινο χρώμα του, κυρίως γύρω από τις ατμίδες. Στα σημεία με ατμούς σχηματίζονται καθαροί κίτρινοι κρύσταλλοι θείου. Δημιουργούνται όταν το υδρόθειο, ένα αέριο του ηφαιστείου, ενώνεται με το οξυγόνο του αέρα.
Τα όξινα αέρια των ατμίδων αλλοιώνουν τα βράχια γύρω τους και αφήνουν φωτεινά χρώματα. Μια ήπια αλλοίωση κάνει την πέτρα γκρίζα ή λευκή. Μια πιο έντονη τη μετατρέπει σε κόκκινο ή καστανοκόκκινο πηλό, λόγω των οξειδίων του σιδήρου, δηλαδή της σκουριάς.
- Πηγές οψιανού: Στην ανατολική Μεσόγειο οι πηγές οψιανού είναι λίγες, και η Μήλος είναι μία από αυτές.
- Περλίτης: Είναι υαλώδες πέτρωμα που έχει απορροφήσει νερό έως 5% και στους χωματόδρομους μοιάζει με μαλακή άμμο.
- Μήλια γη: Στην αρχαιότητα αυτή η ουσία, κυρίως καολίνης, έδινε στους ζωγράφους λευκό χρώμα.
- Απολιθωμένα όστρακα: Βρίσκονται μέσα στα πετρώματα, γιατί η ηφαιστειακή δράση έγινε και στη στεριά και στη θάλασσα.
- Εξόρυξη θείου: Το θείο του νησιού εξορυσσόταν μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα.
Τα χρώματα της Μήλου δεν είναι τυχαία, αφού κάθε απόχρωση έχει γεωλογική αιτία. Το λευκό, το μαύρο, το κίτρινο και το κόκκινο είναι η υπογραφή που άφησε το ηφαίστειο Μήλου. Όποιος μαθαίνει να τα ξεχωρίζει, διαβάζει την ιστορία του νησιού πάνω στις πέτρες.
Ποια γεωλογική διαδρομή φτάνει στο ηφαίστειο Μήλου;
Το ηφαίστειο Μήλου έχει δική του σημαδεμένη γεωδιαδρομή, με το απλό όνομα «Ηφαίστειο». Έχει συνολικό μήκος 13 χιλιόμετρα και ξεκινά από τις παλιές Αλυκές, δίπλα στη θάλασσα. Ανεβαίνει σε δάσος με κέδρους, περνά από τον κρατήρα της Φυριπλάκας και φτάνει στις ατμίδες.
Η αφετηρία βρίσκεται στις Αλυκές, ρηχές λεκάνες δίπλα στη θάλασσα που χωρίζονται σε μικρά τμήματα. Μέσα τους κυκλοφορούσε θαλασσινό νερό, που περνούσε από τη μία λεκάνη στην άλλη. Όταν το νερό εξατμιζόταν, έμενε πίσω το αλάτι, δηλαδή το χλωριούχο νάτριο. Οι Αλυκές, που λέγονται και Αλυκή, σταμάτησαν να λειτουργούν το 1981.
Ο δρόμος συνεχίζει νοτιοδυτικά κατά μήκος της ακτής και περνά τη διασταύρωση για το αεροδρόμιο. Λίγο πιο κάτω υπάρχει μνημείο για 14 Μηλιούς που εκτελέστηκαν στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Από τον αριθμό των θυμάτων, όλη η περιοχή λέγεται «Δεκατέσσερις». Αμέσως μετά, ένας ασφάλτινος ανήφορος αριστερά γίνεται βατός χωματόδρομος.
Ο χωματόδρομος πατά σε ένα μαλακό στρώμα περλίτη, που μοιάζει με άμμο κάτω από τις ρόδες. Γύρω απλώνονται αγροτικές εκτάσεις με ελαιώνες, αμπέλια και χωράφια με σιτηρά. Πιο ψηλά ο δρόμος μπαίνει σε ένα δάσος με κέδρους. Ο κέδρος είναι ένα από τα τρία ντόπια κωνοφόρα δέντρα της Μήλου.
Πιο νότια οι πλαγιές σκεπάζονται από χαμηλή βλάστηση, με φυτά που αντέχουν στη βοσκή. Ο δρόμος διασχίζει μετά το Κεδρολίβαδο, ένα μεγάλο λιβάδι με σκόρπιους αιωνόβιους κέδρους. Στις πλαγιές από κάτω υπάρχουν πολλές μικρές λακκούβες. Τις άνοιξαν οι κτηνοτρόφοι για να μαζεύουν το νερό της βροχής για τα ζώα.
Μετά τη διασταύρωση ο δρόμος πηγαίνει νότια, στο πιο δυνατό κομμάτι της διαδρομής. Μπροστά ανοίγει ο κρατήρας της Φυριπλάκας, όπου το ηφαίστειο Μήλου δείχνει καθαρά τη μορφή του. Στο νοτιότερο σημείο, στον Κάλαμο, βγαίνουν ατμοί και σχηματίζονται κίτρινοι κρύσταλλοι θείου. Η θέα είναι ακόμη καλύτερη από τον λόφο λίγο πιο νότια.
- Ζεφυρία: Η Ζεφυρία που φαίνεται από τις πλαγιές ήταν αρχαίο όνομα του νησιού, από τον άνεμο Ζέφυρο.
- Επιστροφή: Ο γυρισμός ακολουθεί τον ίδιο δρόμο ως τη διασταύρωση και μετά κατεβαίνει βόρεια μέσα από ρεματιά.
- Υδροληψία: Στη ρεματιά στέκονται παλιά κτίρια, που έφτιαξε ο δήμος για να φέρνει νερό στο νησί.
- Κάμπος: Μόλις περάσει τον Κάμπο, ο δρόμος γυρίζει προς τα ανατολικά και παρακάμπτει το αεροδρόμιο του νησιού.
- Μετακίνηση: Ο επισκέπτης τη διανύει με αυτοκίνητο ή ποδήλατο, αλλά και πεζός, πάνω σε βατό χωματόδρομο.
Η γεωδιαδρομή «Ηφαίστειο» είναι μία από τις επτά σημαδεμένες γεωδιαδρομές του νησιού, με κείμενα και χάρτες. Δείχνει ότι το ηφαίστειο Μήλου είναι ολόκληρο τοπίο, με αλάτι, κέδρους, στάχτη και θείο. Κάθε στάση εξηγεί ένα κομμάτι της ίδιας ιστορίας. Όποιος θέλει κι άλλα μονοπάτια, αξίζει να διαβάσει για την πεζοπορία στη Μήλο.
Είναι ενεργό σήμερα το ηφαίστειο Μήλου;
Το ηφαίστειο Μήλου θεωρείται ηφαίστειο σε ύπνωση, δηλαδή ήσυχο αλλά όχι οριστικά σβηστό. Η τελευταία του έκρηξη έγινε πριν από 90.000 χρόνια. Στους ιστορικούς χρόνους δεν έχει κάνει καμία έκρηξη λάβας. Το υπέδαφος όμως μένει ζεστό, με ενεργές ατμίδες και θερμά νερά σε αρκετές ακτές.
Οι δύο κρατήρες του νησιού, η Φυριπλάκα και ο Τράχηλας, χαρακτηρίζονται σβηστά ηφαίστεια. Το ευρύτερο ηφαιστειακό σύστημα κάτω από το νησί όμως δεν έχει σβήσει οριστικά. Ύπνωση σημαίνει ότι ένα ηφαίστειο μένει ήσυχο για πολύ καιρό, αλλά μπορεί κάποτε να ξαναδράσει. Οι ενεργές ατμίδες δείχνουν ότι η θερμότητα βρίσκεται ακόμη κοντά στην επιφάνεια.
Παρά την ησυχία, το νησί έχει ακόμη γεωλογικούς κινδύνους που αξίζει να γνωρίζει κανείς. Ο πρώτος είναι οι σεισμοί, που συνδέονται με την ηφαιστειακή δράση. Ο δεύτερος είναι οι φρεατικές εκρήξεις, που έχουν προκαλέσει τοπικές καταστροφές. Φρεατική λέγεται η έκρηξη που γίνεται όταν υπόγειο νερό ζεσταίνεται απότομα και γίνεται ατμός.
Η νεότερη έκρηξη αυτού του είδους σημειώθηκε κοντά στην Αγία Κυριακή, στους πρώτους αιώνες μ.Χ. Επιστήμονες της κρατικής γεωλογικής αρχής μελέτησαν τις αποθέσεις τέτοιων εκρήξεων στην ανατολική Μήλο. Αποθέσεις λέγονται τα υλικά που άφησε η έκρηξη στο έδαφος. Στόχος ήταν να εκτιμηθεί ο κίνδυνος να ξανασυμβεί κάτι ανάλογο.
Η ίδια ομάδα χαρτογράφησε την Αντίμηλο, το νεότερο ηφαιστειακό κέντρο της περιοχής. Σκοπός ήταν ένας νέος γεωλογικός χάρτης και η εκτίμηση του ηφαιστειακού κινδύνου. Στο νότιο τόξο, τα τελευταία 100 χρόνια, έκρηξη ή αναταραχή έδειξαν μόνο Σαντορίνη, Κολούμπο και Νίσυρος. Το ηφαίστειο Μήλου έμεινε ήσυχο όλο αυτό το διάστημα, χωρίς έκρηξη ή αναταραχή.
Για τον επισκέπτη, η προσοχή αφορά κυρίως τα ζεστά σημεία του εδάφους. Εκεί βρίσκονται οι ατμίδες, δηλαδή σχισμές του εδάφους που βγάζουν καυτούς ατμούς. Αξίζει να μην ακουμπά κανείς το χώμα, τις πέτρες και τους κίτρινους κρυστάλλους γύρω τους. Τα παιδιά θέλουν στενή επίβλεψη, γιατί το έδαφος εκεί καίει χωρίς να φαίνεται.
- Σεισμοί: Σεισμοί του 5ου ή του 6ου αιώνα μ.Χ. κατέστρεψαν την αρχαία πόλη του Κλήματος.
- Υδρόθειο: Οι καυτοί ατμοί των ατμίδων είναι πλούσιοι σε υδρόθειο, ένα δύσοσμο αέριο που βγαίνει από το υπέδαφος.
- Λουτρά Λάκκου: Βρίσκονται σε σπηλιά δίπλα στο λιμάνι του Αδάμαντα, με νερό 39 έως 41 βαθμών.
- Στοές: Οι παλιές στοές καολίνη στον Κάλαμο είναι μεταλλευτικά έργα και όχι χώρος για εξερεύνηση.
- Συνεργασία: Για τη συνέχεια της έρευνας στο ηφαιστειακό πεδίο υπογράφηκε συνεργασία με δύο ιταλικά πανεπιστήμια.
Συνολικά, το ηφαίστειο Μήλου ησυχάζει, αλλά το έδαφος μένει ζεστό σε αρκετά σημεία. Η επίσκεψη θέλει απλή προσοχή, με κλειστά παπούτσια, νερό και απόσταση από τις ατμίδες. Τα σημαδεμένα μονοπάτια είναι ο πιο ασφαλής τρόπος για να γνωρίσει κανείς τον κρατήρα. Έτσι η βόλτα στο ηφαιστειακό τοπίο μένει ήρεμη και ασφαλής.
Τι ρωτούν συχνά οι επισκέπτες για το ηφαίστειο Μήλου;
Οι ερωτήσεις για το ηφαίστειο Μήλου αφορούν κυρίως την ασφάλεια, την ηλικία και τα ίχνη του. Οι απαντήσεις που ακολουθούν είναι σύντομες, απλές και βασισμένες σε γεωλογικά στοιχεία για το νησί. Καλύπτουν τον κρατήρα, τις ζεστές ακτές, τον περίπατο και τον οψιανό, το σκούρο φυσικό γυαλί του νησιού.
Είναι ακόμη ενεργό το ηφαίστειο Μήλου;
Οι δύο κρατήρες είναι σβηστοί και δεν έχει γίνει έκρηξη λάβας στους ιστορικούς χρόνους. Το ηφαιστειακό πεδίο της περιοχής όμως μετρά στα ενεργά του νότιου Αιγαίου. Οι ατμίδες του λειτουργούν ακόμη, και η θερμότητα φτάνει ως την επιφάνεια. Με άλλα λόγια, το ηφαίστειο Μήλου κοιμάται εδώ και 90.000 χρόνια, αλλά δεν θεωρείται νεκρό.
Πότε ήταν η τελευταία δράση στο ηφαίστειο Μήλου;
Η κύρια δράση, με λάβα και στάχτη, σταμάτησε πριν από 90.000 χρόνια, στο Πλειστόκαινο. Πλειστόκαινο λέγεται μια πολύ παλιά γεωλογική εποχή. Στους ιστορικούς χρόνους έγιναν μόνο φρεατικές εκρήξεις, δηλαδή εκρήξεις ατμού χωρίς ροή λάβας. Η τελευταία τοποθετείται κάπου μεταξύ 1ου και 3ου αιώνα μ.Χ., κοντά στην Αγία Κυριακή.
Πού φαίνεται ο κρατήρας στο ηφαίστειο Μήλου;
Ο κρατήρας της Φυριπλάκας βρίσκεται στο νοτιοανατολικό τμήμα του νησιού και φαίνεται από κοντά. Η γεωδιαδρομή «Ηφαίστειο» φτάνει ακριβώς μπροστά του, πάνω σε βατό χωματόδρομο με θέα στη βύθιση. Ο δεύτερος κρατήρας, ο Τράχηλας, βρίσκεται στα βόρεια-βορειοδυτικά του νησιού. Ακόμη και ο φυσικός κόλπος του λιμανιού είναι το κοίλωμα του κύριου κρατήρα.
Γιατί η άμμος είναι ζεστή σε ακτές κοντά στο ηφαίστειο Μήλου;
Η άμμος ζεσταίνεται από κάτω, από θερμά νερά και αέρια που ανεβαίνουν από το εσωτερικό της Γης. Στην Αγία Κυριακή και στο Παλαιοχώρι υπάρχουν ατμίδες με θερμοκρασία έως 100 βαθμούς Κελσίου. Στο Παλαιοχώρι αναβλύζουν επίσης θερμά νερά, ανάμεσα σε κόκκινα και κίτρινα βράχια. Μέσα σε μια σπηλιά στη νότια ακτή, η ηφαιστειακή ζέστη παραμένει ακόμη δυνατή.
Γίνεται περίπατος στο ηφαίστειο Μήλου;
Ναι, το ηφαίστειο Μήλου έχει σημαδεμένη γεωδιαδρομή, που γίνεται και με τα πόδια. Περνά από περλίτη, δάσος με κέδρους, τον κρατήρα της Φυριπλάκας και τις ατμίδες του Κάλαμου. Ηφαιστειακά βράχια έχει και το Κλέφτικο με τους λευκούς γκρεμούς. Εκεί φτάνει κανείς με μονοπάτι ή με εκδρομικό καραβάκι.
Τι είναι ο οψιανός που άφησε το ηφαίστειο Μήλου;
Ο οψιανός, ή οψιδιανός, είναι φυσικό ηφαιστειακό γυαλί με σκούρο, γυαλιστερό χρώμα. Ήδη στην 6η χιλιετία π.Χ., ο μηλιός οψιανός είχε φτάσει ως την Κνωσό και τη Μακεδονία. Με αυτόν έφτιαχναν λεπίδες, μαχαίρια και ξυράφια με κοφτερές άκρες. Τα παλιά ορυχεία του εντοπίζονται κυρίως στα Νύχια και στο Δεμενεγάκι.