Σε ένα χαμηλό ύψωμα δίπλα στο κύμα, η Φυλακωπή κρατά ερείπια από την Εποχή του Χαλκού. Ο χώρος απλώνεται στη βόρεια ακτή του ηφαιστειακού νησιού της Μήλου, πολύ κοντά στο νερό. Η πόλη θεωρείται από τις πρώτες της Ευρώπης· η ιστορία της ξεπερνά τα 1.500 χρόνια.
Στην αρχή ήταν ένας μικρός οικισμός, που μεγάλωνε σιγά σιγά. Με τον καιρό έγινε σημαντικό λιμάνι εμπορίου ανάμεσα στην ηπειρωτική Ελλάδα και την Κρήτη. Οι ενότητες που ακολουθούν εξηγούν τι ήταν η Φυλακωπή και πού ακριβώς βρίσκεται· περιγράφουν ακόμη τις τρεις πόλεις που χτίστηκαν η μία πάνω στην άλλη.
Τι ήταν η Φυλακωπή και γιατί μετράει τόσο;
Η Φυλακωπή ήταν πόλη της προϊστορικής Μήλου, κατοικημένη στην 3η και τη 2η χιλιετία π.Χ. Η ζωή της κάλυψε όλη την Εποχή του Χαλκού χωρίς διακοπή. Γι’ αυτό οι αρχαιολόγοι τη χρησιμοποιούν σαν χάρακα, για να μετρούν τον χρόνο σε όλο το Αιγαίο.
Η λέξη «πόλη» ταιριάζει εδώ, γιατί ο οικισμός απέκτησε δρόμους, τείχη, πέτρινα σπίτια και μεγάλα δημόσια κτίρια. Στην τελευταία του φάση είχε ακόμη και αποχέτευση, δηλαδή αγωγούς για τα βρόμικα νερά. Δεν ήταν ένα πρόχειρο καταφύγιο για λίγες οικογένειες· ήταν τόπος με σχέδιο, τάξη και κοινή ζωή.
Η αξία του χώρου κρύβεται κυρίως στη μεγάλη συνέχεια της ζωής του. Η Φυλακωπή κατοικήθηκε χωρίς κενό από την Πρώιμη έως το τέλος της Ύστερης Εποχής του Χαλκού. Για τον λόγο αυτό οι ερευνητές τη λένε «χώρο-τύπο»· είναι δηλαδή το σημείο αναφοράς για τη χρονολόγηση άλλων τόπων του Αιγαίου.
Το έδαφος στη Φυλακωπή κρύβει τρεις πόλεις, χτισμένες η μία ακριβώς πάνω στην άλλη. Ο οικισμός καταστράφηκε και στήθηκε ξανά τρεις φορές στο ίδιο σημείο, χωρίς να μετακινηθεί. Έτσι το ύψωμα μοιάζει με βιβλίο· κάθε στρώμα χώματος είναι μια σελίδα που διαβάζεται από κάτω προς τα πάνω.
Ο πλούτος της πόλης ήρθε από τον οψιανό, ένα φυσικό ηφαιστειακό γυαλί της Μήλου. Η πέτρα αυτή ήταν πολύτιμη, γιατί από αυτήν έφτιαχναν λίθινα εργαλεία. Χάρη στο εμπόριό της, η Φυλακωπή μεγάλωσε γρήγορα και απέκτησε δύναμη· έγινε μεγάλο κέντρο εμπορίου, αλλά και πολιτισμού, στο βόρειο μέρος του νησιού.
Η θέση της στο πέλαγος την έφερε κοντά σε δύο μεγάλους πολιτισμούς της εποχής. Πρώτα έφτασαν έντονες επιρροές από τους Μινωίτες, τον λαό της Κρήτης. Αργότερα δυνάμωσαν οι Μυκηναίοι από την ηπειρωτική Ελλάδα· μαζί τους ήρθαν νέα κτίρια και νέα κεραμική, δηλαδή καινούργια πήλινα αγγεία.
- Διάρκεια: Στο ύψωμα σώζονται λείψανα από περίπου δύο χιλιετίες ζωής, με το ένα στρώμα πάνω στο άλλο.
- Όνομα: Το σημερινό μικρό χωριό της περιοχής πήρε το όνομά του από τον αρχαίο προϊστορικό οικισμό.
- Ακμή: Στη μυκηναϊκή εποχή η Μήλος γνώρισε μεγάλη άνθηση, με αυτή την πόλη ως κύριο οικισμό της.
- Λατρεία: Η πόλη απέκτησε οργανωμένο δημόσιο ιερό, κάτι πραγματικά σπάνιο για το Αιγαίο εκείνης της εποχής.
- Έρευνα: Βρετανοί αρχαιολόγοι έκαναν τις πρώτες ανασκαφές στον χώρο από το 1896 έως το 1899.
Με λίγα λόγια, η Φυλακωπή δείχνει πώς ένα νησιώτικο χωριό έγινε πόλη με δρόμους, τείχη και ιερό. Οι επόμενες ενότητες εξηγούν πού ακριβώς βρίσκεται ο χώρος. Μετά περιγράφουν τι έμεινε από κάθε πόλη στο ίδιο ύψωμα· η ιστορία ξεκινά από την πρώτη και φτάνει ως την τελευταία.
Πού βρίσκεται η Φυλακωπή στη Μήλο;
Η Φυλακωπή απλώνεται στη βορειοανατολική ακτή της Μήλου, πάνω σε ένα χαμηλό ύψωμα δίπλα στο νερό. Για όποιον πηγαίνει προς τα Πολλώνια, ο χώρος βρίσκεται στα αριστερά του δρόμου. Η θάλασσα έχει ήδη καταπιεί μεγάλο μέρος της παλιάς πόλης, μαζί με ένα κομμάτι από το αρχαίο ακρωτήριο.
Η Μήλος έχει σχήμα πετάλου και βρίσκεται στη νοτιοδυτική άκρη των Κυκλάδων. Η Φυλακωπή κάθεται στα παράλια του βόρειου τμήματος του νησιού· εκεί σήμερα υπάρχει και μικρός οικισμός με παραλία. Η αρχαία θέση ήταν καίρια για την επικοινωνία της Μήλου με την Κρήτη και την ηπειρωτική Ελλάδα.
Ο αρχαιολογικός χώρος βρίσκεται πάνω στον δρόμο που πηγαίνει προς τον παραθαλάσσιο οικισμό των Πολλωνίων. Τα Πολλώνια είναι το δεύτερο, μικρότερο λιμάνι του νησιού· από εκεί γίνεται κυρίως η σύνδεση με την Κίμωλο. Έτσι η Φυλακωπή γίνεται μια εύκολη στάση για όποιον κινείται προς τα εκεί.
Στην αρχαιότητα το χαμηλό ύψωμα ήταν ακρωτήριο, δηλαδή κομμάτι στεριάς που μπαίνει μέσα στη θάλασσα. Στα ανατολικά του άνοιγε ένας μεγάλος κόλπος, που σήμερα δεν φαίνεται πια. Στο νότιο μέρος του σχηματιζόταν ένας προστατευμένος ορμίσκος· ήταν ένας μικρός και ήσυχος όρμος, κλεισμένος από τη στεριά.
Ο μεγάλος αυτός κόλπος γέμισε σιγά σιγά και χάθηκε κάτω από τις προσχώσεις. Πρόκειται για χώμα, άμμο και πέτρες που κατέβασαν τα νερά και έμειναν στην ακτή. Έτσι, όποιος στέκεται σήμερα στα ερείπια βλέπει στεριά· κάποτε στο ίδιο σημείο απλωνόταν η θάλασσα του κόλπου και του μικρού όρμου.
Τη μεγαλύτερη ζημιά την έκανε η διάβρωση, δηλαδή το αργό φάγωμα της ακτής από τα κύματα. Μαζί με μέρος του ακρωτηρίου χάθηκε στο νερό και μεγάλο κομμάτι της πόλης. Ένα κτίριο με πεσσούς, δηλαδή τετράγωνες κολόνες, σώθηκε· στεκόταν στο κέντρο του οικισμού, πάνω στον πιο φαρδύ δρόμο.
- Απόσταση: Από την Πλάκα, που είναι πρωτεύουσα και έδρα του δήμου, ως τον χώρο μετρούν περίπου 10 χιλιόμετρα.
- Υψόμετρο: Τα σπίτια του σημερινού μικρού οικισμού στέκουν μόλις 10 μέτρα πάνω από το κύμα.
- Κάτοικοι: Στην απογραφή του 2021 ο σύγχρονος οικισμός, η σημερινή Φυλακωπή, μέτρησε μόλις 4 κατοίκους.
- Σπήλαιο: Μέσα στα όρια του αρχαιολογικού χώρου βρίσκεται το ενάλιο, δηλαδή θαλασσινό, σπήλαιο Παπάφραγκα.
- Διοίκηση: Ο οικισμός ανήκει στην Κοινότητα Τριοβασάλου και αναφέρεται επίσημα ως ξεχωριστός από το 1971.
Η θέση εξηγεί γιατί ο οικισμός άκμασε τόσο πολύ μέσα σε δύο χιλιετίες. Είχε προστατευμένο όρμο και ύψωμα που φυλαγόταν με τείχος· είχε και ανοιχτό δρόμο προς την Κρήτη και την ηπειρωτική Ελλάδα. Η ίδια θάλασσα που του έδωσε πλούτο πήρε αργότερα μεγάλο μέρος από την παλιά Φυλακωπή.
Πώς άλλαξε η Φυλακωπή μέσα από τρεις πόλεις;
Η Φυλακωπή γνώρισε τρεις μεγάλες φάσεις, που οι ερευνητές τις ονομάζουν Ι, ΙΙ και ΙΙΙ. Κάθε νέα πόλη χτίστηκε πάνω στα ερείπια της προηγούμενης, στο ίδιο ακριβώς ύψωμα. Ο οικισμός άντεξε ως το τέλος της Εποχής του Χαλκού και μετά έμεινε άδειος για πάντα.
Πριν από την πρώτη πόλη υπήρχε ένα μικρό χωριό, χτισμένο κατευθείαν πάνω στον βράχο. Οι πρώτοι κάτοικοι του τόπου ήταν ψαράδες, που έβγαιναν στη θάλασσα για τόνο. Η πρώτη πόλη, η Φυλακωπή Ι, κράτησε από το 2300 έως το 2000 π.Χ. και μεγάλωνε συνεχώς σε έκταση.
Η πρώτη πόλη δεν είχε ακόμη οργανωμένο σχέδιο στους δρόμους της· είχε όμως οργανωμένο νεκροταφείο. Στα στρώματά της οι ερευνητές βρήκαν εστίες για φωτιά και χώρους για αποθήκευση μέσα στις κατοικίες. Βρέθηκαν και ταφές βρεφών μέσα σε πιθάρια, δηλαδή μεγάλα πήλινα δοχεία, κάτω από τα δάπεδα των σπιτιών.
Η δεύτερη πόλη, η Φυλακωπή ΙΙ, ξεκίνησε γύρω στο 2000 π.Χ. και γνώρισε μεγάλη άνθηση. Τα σπίτια χτίστηκαν πυκνά, σε οικοδομικά τετράγωνα· ανάμεσά τους περνούσαν μακριοί και ίσιοι δρόμοι. Ο οικισμός έγινε τότε μία από τις σημαντικές δυνάμεις των Κυκλάδων, με φήμη για την τέχνη του.
Προς το τέλος αυτής της φάσης έφταναν όλο και περισσότερα αγγεία από την Κρήτη· ήταν το πρώτο σημάδι μιας μινωικής επιρροής που θα δυνάμωνε. Ο οικισμός είχε πια ξεπεράσει τα 10 στρέμματα σε έκταση. Ύστερα η δεύτερη πόλη καταστράφηκε ολοκληρωτικά· πάνω στα χαλάσματά της στήθηκε μια καινούργια πόλη.
Η Φυλακωπή ΙΙΙ χτίστηκε στις αρχές της Ύστερης Εποχής του Χαλκού και απέκτησε κτίρια με τοιχογραφίες. Ένα ισχυρό τείχος από μεγάλες πέτρες, με πάχος πάνω από 6 μέτρα, έκλεισε τον λαιμό του ακρωτηρίου. Οι δρόμοι πήραν πιο σύνθετο σχέδιο και τα σπίτια μεγάλωσαν· μερικά απέκτησαν και δεύτερο όροφο.
- Επιρροές: Η πρώτη πόλη δείχνει σημάδια επιρροής από τον πολιτισμό Κέρου-Σύρου, όπως τον ονομάζουν οι ερευνητές.
- Κεραμική: Στη δεύτερη πόλη τα αγγεία είχαν φυτά και ζώα, ζωγραφισμένα με μαύρο και κόκκινο χρώμα.
- Υποφάσεις: Η τρίτη πόλη χωρίζεται σε τρεις μικρότερες φάσεις, και στην πρώτη κυριαρχούν μινωικά σχήματα στα αγγεία.
- Θήρα: Η μινωική επίδραση υποχώρησε μετά την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας, στη δεύτερη υποφάση.
- Μέγεθος: Στην τελευταία φάση ο οικισμός έπιανε 27 στρέμματα, με τουλάχιστον 900 ανθρώπους να ζουν εκεί.
Από το 1200 π.Χ. η πόλη έπαψε σιγά σιγά να είναι κέντρο εμπορίου και άρχισε να φθίνει. Στο τέλος της Εποχής του Χαλκού οι κάτοικοι την εγκατέλειψαν, μαζί με το ιερό της. Η Φυλακωπή δεν κατοικήθηκε ποτέ ξανά· η ζωή στο ύψωμα έσβησε ύστερα από πολλούς αιώνες.
Τι σήμαινε ο οψιανός για τη Φυλακωπή;
Για τη Φυλακωπή, ο οψιανός ήταν από νωρίς πολύτιμο αγαθό για το εμπόριο με άλλους τόπους. Πρόκειται για φυσικό ηφαιστειακό γυαλί, που όταν σπάει αφήνει άκρες κοφτερές σαν λεπίδες. Στην πρώτη ιστορική περίοδο του οικισμού, από το 2300 ως το 2000 π.Χ., οι εξαγωγές του πολλαπλασιάστηκαν.
Ο οψιανός γεννιέται όταν η λάβα ενός ηφαιστείου κρυώνει πάρα πολύ γρήγορα, στον αέρα ή στο νερό. Οι κρύσταλλοι των ορυκτών δεν προλαβαίνουν να σχηματιστούν, και έτσι η λιωμένη πέτρα γίνεται φυσικό γυαλί. Το χρώμα του είναι συνήθως σκούρο, και ο σίδηρος μπορεί να το κάνει καφέ ή μαύρο· πολύ λίγα κομμάτια είναι σχεδόν άχρωμα.
Είναι σκληρό αλλά εύθραυστο υλικό, δηλαδή σπάει εύκολα όταν δεχτεί χτύπημα, όπως το τζάμι ενός παραθύρου. Στη Λίθινη Εποχή, οι τεχνίτες τον χτυπούσαν όπως την τσακμακόπετρα και έβγαζαν λεπίδες ή αιχμές για βέλη. Η τεχνική αυτή λέγεται λάξευση, και η πέτρα σπάει με καμπύλες επιφάνειες, σαν το εσωτερικό ενός κοχυλιού.
Με αυτές τις λεπίδες οι άνθρωποι της προϊστορίας έφτιαχναν εργαλεία που έκοβαν και τρυπούσαν διάφορα υλικά. Στην ανατολική Μεσόγειο, το ίδιο υλικό έγινε επίσης καθρέφτες και διακοσμητικά αντικείμενα· η χρήση του δεν έμεινε μόνο στα εργαλεία. Για τους πρώτους καθρέφτες, οι τεχνίτες γυάλιζαν την επιφάνεια της πέτρας μέχρι να γίνει λεία και να λάμπει.
Δύο αρχαίες πηγές οψιανού στο Αιγαίο ήταν τα νησιά Μήλος και Γυαλί. Στη Νεολιθική, την εποχή των πρώτων αγροτών, η Μήλος ήταν η πηγή οψιανού· από εκεί τον έπαιρναν οι κοινότητες του ελλαδικού χώρου και γύρω του. Σήμερα μια μέθοδος με ακτίνες Χ δείχνει αν ένα κομμάτι οψιανού προέρχεται από Μήλο, Νίσυρο ή Γυαλί.
Στην Ευρώπη, αντικείμενα από οψιανό έφταναν με το εμπόριο χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από την πηγή τους. Το ταξίδι αυτό δείχνει ότι οι άνθρωποι της εποχής θεωρούσαν τον οψιανό αγαθό με μεγάλη αξία. Την ίδια περίοδο που οι εξαγωγές μεγάλωναν, η Φυλακωπή επεκτεινόταν σταθερά πάνω στο μικρό ύψωμα της ακτής.
- Σύσταση: Ο οψιανός είναι κυρίως διοξείδιο του πυριτίου, συνήθως 70% του βάρους του ή και περισσότερο.
- Χειρουργική: Σήμερα κάποιοι χειρουργοί δοκιμάζουν νυστέρια από οψιανό, γιατί η κόψη τους είναι πιο αιχμηρή από του ατσαλιού.
- Αγγεία: Στη δεύτερη πόλη, οι λεγόμενες «κανάτες με πουλιά» της Μήλου έφταναν ως την Κνωσό της Κρήτης.
- Λιμάνι: Στην τρίτη πόλη, η Φυλακωπή έγινε σπουδαίο λιμάνι για το εμπόριο ανάμεσα σε Κρήτη και ηπειρωτική Ελλάδα.
- Μινωίτες: Ο μινωικός πολιτισμός της Εποχής του Χαλκού είχε κέντρο του το νησί της Κρήτης.
Ο οψιανός έδωσε στους κατοίκους ένα αγαθό που το ζητούσαν κοινότητες σε πολλά μέρη πέρα από τη θάλασσα. Στη δεύτερη πόλη, η Φυλακωπή άνθισε και έγινε ένας από τους βασικούς παίκτες των Κυκλάδων. Η εξόρυξη πολύτιμων υλικών στο νησί δεν σταμάτησε στην προϊστορία, όπως δείχνουν τα ορυχεία της Μήλου.
Πώς επηρέασαν οι Μινωίτες και οι Μυκηναίοι τη Φυλακωπή;
Η Φυλακωπή δέχτηκε πρώτα έντονη επιρροή από τη μινωική Κρήτη και αργότερα από τους Μυκηναίους της ηπειρωτικής Ελλάδας. Στη μινωική φάση απέκτησε κτίρια με τοιχογραφίες και ίχνη από τη γραφή Γραμμική Α. Στη μυκηναϊκή φάση χτίστηκε μέγαρο, δηλαδή μεγάλη αίθουσα με προθάλαμο, όπως στα ανάκτορα της στεριάς.
Προς το τέλος της δεύτερης πόλης, στον οικισμό έφταναν όλο και περισσότερα μινωικά αγγεία από την Κρήτη. Έτσι ξεκίνησε η λεγόμενη «μινωικοποίηση», δηλαδή η υιοθέτηση μορφών και ιδεών από τη μινωική τέχνη. Στις αρχές της τρίτης πόλης, η Φυλακωπή γέμισε με αγγεία που είχαν κρητικά σχήματα και διακοσμητικά μοτίβα.
Επειδή και τα κτίρια πήραν μινωικά στοιχεία, μια άποψη μιλά για πολιτικό έλεγχο της πόλης από τους Μινωίτες. Σε ένα μεγάλο κτίριο, το λεγόμενο «Αρχοντικό», βρέθηκε κομμάτι από πήλινη πινακίδα με γραφή Γραμμική Α. Αυτή η μινωική γραφή δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί πλήρως, όμως το εύρημα δείχνει διοίκηση με κρητικά πρότυπα.
Στη Φυλακωπή, ένα συγκρότημα με πεσσούς, δηλαδή τετράγωνες πέτρινες κολόνες, θυμίζει τα κτίρια της μινωικής Κρήτης. Μέσα του βρέθηκαν, πεσμένα στο πάτωμα, πολλά κομμάτια από τοιχογραφία με ιπτάμενα ψάρια της Μεσογείου. Τα θραύσματα έδωσαν δύο συνθέσεις, με ύψος 22 και 32 εκατοστά, αλλά με ίδια χρώματα και τεχνική· σήμερα έχουν ξαναστηθεί με πολλή λεπτομέρεια.
Τα πτερύγια των ψαριών μοιάζουν με φτερά, γι’ αυτό θυμίζουν πουλιά· ο ζωγράφος έκανε και δύο λάθη στην ανατομία τους. Στη Θήρα, τέτοιες μικρές ζωφόροι, δηλαδή ζωγραφιστές λωρίδες, έμπαιναν συνήθως στο ύψος των ματιών, σε παράθυρα ή πόρτες. Μια άποψη λέει ότι ζωγραφίστηκαν στην Κνωσό και ήρθαν στη Φυλακωπή μέσα σε ξύλινα πλαίσια.
Μετά την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας, η μινωική επιρροή υποχώρησε και φάνηκαν τα πρώτα μυκηναϊκά αγγεία. Μέρος του οικισμού κάηκε την περίοδο που οι Μυκηναίοι απλώνονταν σταδιακά στον χώρο του Αιγαίου. Στην τελευταία φάση, η Φυλακωπή απέκτησε μέγαρο, ιερό με μυκηναϊκά ειδώλια και ένα νέο οχυρωματικό τείχος· τα κυκλαδικά στιλ στα αγγεία σχεδόν χάθηκαν.
- Μέγαρο: Είναι ως σήμερα το μόνο γνωστό στις Κυκλάδες· χτίστηκε στο ξεκίνημα του 14ου αιώνα π.Χ.
- Αίθουσα: Η κύρια αίθουσα του μεγάρου είχε διαστάσεις περίπου 8,6 επί 6,2 μέτρα.
- Εστία: Στο δάπεδο σώθηκε ένα καμένο ορθογώνιο σημάδι από την εστία, περίπου 2,40 επί 1,65 μέτρα.
- Κατώφλι: Η είσοδος ήταν από τα νότια, με προθάλαμο και κατώφλι πωρόλιθου μήκους 2,20 μέτρων.
- Πίθηκος: Ένα θραύσμα δείχνει μάτι μπλε πιθήκου, θέμα που τότε εμφανιζόταν αλλού μόνο σε Κνωσό και Θήρα.
Οι ερευνητές εξηγούν με δύο τρόπους γιατί υπάρχει ένα τέτοιο κτίριο στη Φυλακωπή. Για κάποιους είναι πολιτισμική επιρροή, ενώ για άλλους δείχνει Μυκηναίους που εγκαταστάθηκαν εκεί από την ηπειρωτική Ελλάδα. Στα μυκηναϊκά ανάκτορα, το μέγαρο ήταν η αίθουσα του θρόνου, με κυκλική εστία και τέσσερις κίονες γύρω της.
Τι ήταν το ιερό στη Φυλακωπή και ποια ειδώλια βρέθηκαν εκεί;
Στη Φυλακωπή λειτούργησε, από τις αρχές του 14ου αιώνα π.Χ., ένα δημόσιο ιερό μέσα στην πόλη. Τέτοιος οργανωμένος χώρος λατρείας μέσα σε οικισμό ήταν σπάνιος για το Αιγαίο της εποχής. Εκεί φυλασσόταν το πήλινο ειδώλιο μιας θεάς, που είναι γνωστό ως «Κυρά της Φυλακωπής».
Στην τελευταία του μορφή, το ιερό στη Φυλακωπή είχε δύο ορθογώνιους χώρους, το Δυτικό και το Ανατολικό Ιερό. Οι δύο χώροι διέφεραν σε μέγεθος, σε προσανατολισμό και σε κάτοψη, δηλαδή στο σχέδιο των τοίχων. Χτίστηκαν σε διαφορετικές περιόδους και, μετά από αλλαγές και επισκευές, πέρασαν τρεις βασικές φάσεις χρήσης.
Το Δυτικό Ιερό ήταν ο κεντρικός χώρος λατρείας, με διαστάσεις περίπου 5,8 επί 6 μέτρα. Στα δυτικά του κεντρικού χώρου υπήρχαν δύο μικρά δωμάτια, γνωστά σήμερα ως δωμάτια Α και Β. Από τη στέγη δεν σώθηκε τίποτα· οι ερευνητές όμως συμπεραίνουν ότι τα δωμάτια στηρίζονταν σε κεντρικές κολόνες.
Στο Δυτικό Ιερό υπήρχε μια πλατφόρμα για βωμό και αρκετές ομάδες από κόγχες, δηλαδή εσοχές στον τοίχο. Αυτά τα στοιχεία δείχνουν ότι η Φυλακωπή είχε εδώ χώρο για τελετές· μέσα του βρέθηκαν πολλά σημαντικά αντικείμενα λατρείας. Το ιερό ήταν ο κεντρικός τόπος της κοινότητας για λατρεία, θυσίες και προσφορές στους θεούς.
Τα μικρά πήλινα ειδώλια, δηλαδή αγαλματάκια από ψημένο πηλό, βρίσκονται σχεδόν σε κάθε μυκηναϊκή θέση της στεριάς. Τα περισσότερα παριστάνουν γυναίκες και έχουν σχήματα που θυμίζουν τα ελληνικά γράμματα Φ, Ψ και Τ. Είναι βαμμένα με ρίγες ή ζιγκ ζαγκ και συνήθως φορούν ένα μεγάλο κάλυμμα κεφαλιού, τον πόλο· η διακόσμησή τους θυμίζει τα αγγεία της εποχής.
Στη Φυλακωπή βρέθηκαν και ασυνήθιστα ανδρικά ειδώλια, με πολύ τονισμένα τα χαρακτηριστικά του σώματος. Δεν έχουν όμοιά τους αλλού, και οι ερευνητές τα αποδίδουν σε ανδρικές θεότητες της εποχής. Έτσι, η Φυλακωπή δείχνει από νωρίς θεούς που θυμίζουν το Δωδεκάθεο, τους δώδεκα θεούς των ιστορικών χρόνων.
- Κυρά: Η «Κυρά της Φυλακωπής» είναι το σημαντικότερο από τα έργα γλυπτικής και κεραμικής της πόλης.
- Τροχός: Μεγάλα ειδώλια φτιαγμένα στον τροχό του αγγειοπλάστη είναι σπάνια και βρέθηκαν επίσης σε Μυκήνες και Τίρυνθα.
- Ανατολικό Ιερό: Ο δεύτερος χώρος ήταν λίγο μικρότερος, με διαστάσεις περίπου 7 επί 4 μέτρα.
- Ευρήματα: Στο ιερό βρέθηκαν και πέτρινοι βωμοί, καθώς και τοιχογραφίες με τη φύση και τη θαλάσσια ζωή.
- Τέλος: Η λατρεία στο ιερό κράτησε ως τις αρχές του 11ου αιώνα π.Χ.· τότε άδειασε μαζί με τον οικισμό.
Το ιερό δείχνει ότι η Φυλακωπή είχε οργανωμένη θρησκευτική ζωή, με δημόσιο χώρο μέσα στην πόλη. Πολλά από τα ειδώλια του ιερού, ανάμεσά τους και η «Κυρά», εκτίθενται σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Μήλου.
Ποιοι έσκαψαν τη Φυλακωπή, πότε έγιναν οι ανασκαφές και τι βρήκαν σε κάθε περίοδο;
Τη Φυλακωπή την έσκαψε κυρίως η Βρετανική Σχολή Αθηνών σε τρεις μεγάλες περιόδους έρευνας. Οι εργασίες έγιναν τα χρόνια 1896–1899, ξανά το 1911 και τελικά τα χρόνια 1974–1977. Οι έρευνες έφεραν στο φως σπίτια, δρόμους, τείχη, ένα μέγαρο, ένα ιερό με ειδώλια και πολλές τοιχογραφίες.
Η πρώτη ανασκαφή στη Φυλακωπή άρχισε το 1896 και ολοκληρώθηκε το 1899, για λογαριασμό της Βρετανικής Σχολής Αθηνών. Λίγο πριν ξεκινήσει, υπήρχαν αναφορές ότι κάποιοι λεηλατούσαν, δηλαδή έκλεβαν, αρχαία αντικείμενα από τον ίδιο χώρο. Οι ανασκαφείς κατέγραψαν, πολύ μπροστά για την εποχή τους, τη στρωματογραφία, δηλαδή τη σειρά των στρωμάτων στο χώμα.
Η πρώτη έρευνα αποκάλυψε μια κυκλαδική πόλη άγνωστη ως τότε, με ζωή σε όλη την Εποχή του Χαλκού. Από τα στρώματα προτάθηκε ότι ο οικισμός πέρασε από τρεις φάσεις, τη μία χτισμένη πάνω στην άλλη. Η δεύτερη φάση έδειχνε επιρροή από τη μινωική Κρήτη, ενώ η τρίτη έδειχνε επιρροή από τους Μυκηναίους.
Στο τέλος της ανασκαφικής περιόδου του 1898 βρέθηκε ένα σύνολο δωματίων με πεσσούς, δηλαδή τετράγωνες κολόνες από ασβεστόλιθο. Μέσα στα ερείπιά τους υπήρχαν πολλά κομμάτια από τοιχογραφίες, με ιπτάμενα ψάρια, κρίνους και έναν γαλάζιο πίθηκο. Το 1899 ήρθε στο φως και το μέγαρο, ένα μεγάλο κτίριο με κεντρική αίθουσα, διαδρόμους και δωμάτια.
Το 1911 η έρευνα επέστρεψε στον χώρο, για να χρονολογηθεί καλύτερα η κεραμική, δηλαδή τα πήλινα σκεύη. Τότε βρέθηκαν οκτώ παιδικές ταφές σε πιθάρια, θαμμένες σε λάκκους του βράχου κάτω από τα πιο παλιά σπίτια. Στο μέγαρο όμως οι εργασίες αφαίρεσαν μεγάλο μέρος του κτιρίου, χωρίς να δημοσιευτεί μια σωστή καταγραφή τους.
Το καλοκαίρι του 1974 οι ανασκαφές ξανάρχισαν, ύστερα από διακοπή 63 χρόνων, και συνεχίστηκαν ως το 1977. Τότε βρέθηκε το ιερό, ένας χώρος λατρείας με πέτρινους βωμούς, που κανείς δεν ήξερε ως τότε ότι υπήρχε. Κάτω από το μέγαρο φάνηκε ένα παλιότερο κτίριο, με κομμάτι πινακίδας σε Γραμμική Α, μια μινωική γραφή.
- Δρόμοι: Η πόλη είχε δίκτυο από δρόμους, στραμμένους προς τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα.
- Ελληνική έρευνα: Το 1964 η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων έκανε μια μικρή έρευνα στο έδαφος δυτικά από το τείχος.
- Ηφαιστειακή στάχτη: Κάτω από το μέγαρο βρέθηκε τέφρα από την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας, δηλαδή της Σαντορίνης.
- Ταφές βρεφών: Το 1974–75 βρέθηκαν τρία βρέφη θαμμένα σε αγγεία, κάτω από τα δάπεδα των σπιτιών.
- Συντήρηση: Η Αρχαιολογική Υπηρεσία και η Βρετανική Σχολή στερέωσαν κατά καιρούς τους τοίχους και τα ερείπια των κτιρίων.
- Δημοσίευση: Τα αποτελέσματα για τη Φυλακωπή δημοσιεύτηκαν σε δύο μονογραφίες, δηλαδή βιβλία αφιερωμένα σε ένα μόνο θέμα.
Κάθε γύρος ανασκαφών διόρθωσε ή συμπλήρωσε όσα είχε δείξει ο προηγούμενος, ιδίως για τις χρονολογίες των φάσεων. Χάρη σε αυτή τη δουλειά, η Φυλακωπή είναι σημείο αναφοράς για κάθε αρχαιολόγο που μελετά την προϊστορία. Με βάση τα στρώματά της ορίζονται αρκετές χρονικές περίοδοι της Εποχής του Χαλκού σε όλο το Αιγαίο.
Τι βλέπει σήμερα ο επισκέπτης στη Φυλακωπή και σε ποια μουσεία εκτίθενται τα ευρήματα;
Στη Φυλακωπή σήμερα σώζονται τμήματα από το κυκλώπειο τείχος, το ιερό και το μέγαρο της πόλης. Μεγάλο μέρος του οικισμού το έχει πάρει η θάλασσα, μέσα από τη διάβρωση της ακτής. Τα ευρήματα, δηλαδή αγγεία, ειδώλια και τοιχογραφίες, εκτίθενται στη Μήλο, στην Αθήνα και σε μουσεία του εξωτερικού.
Ο χώρος πήρε τη σημερινή του μορφή τα χρόνια 2003–2008, με έργο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων. Πλούσιο ενημερωτικό υλικό και σχεδιαγράμματα, δηλαδή απλά σχέδια του οικισμού, δείχνουν στον επισκέπτη τι έχει μπροστά του. Έτσι η περιήγηση ανάμεσα στα ερείπια της πόλης γίνεται πιο εύκολη και πιο ενδιαφέρουσα για μικρούς και μεγάλους.
Από όσα σώζονται στη Φυλακωπή, ξεχωρίζει το κυκλώπειο τείχος, δηλαδή ένα τείχος από πολύ μεγάλες πέτρες. Το έστησαν όταν άρχιζε η Ύστερη Εποχή του Χαλκού, για να προστατεύει την πόλη από τους εισβολείς. Στις αρχές του 13ου αιώνα π.Χ. ενισχύθηκε, ξαναχτίστηκε και απλώθηκε σε μεγαλύτερη έκταση από πριν.
Η πόλη στέκει σε χαμηλό ύψωμα, παλιό ακρωτήριο με μεγάλο κόλπο στα ανατολικά και λιμανάκι στα νότια. Ο παλιός κόλπος έχει πια σκεπαστεί από προσχώσεις, δηλαδή χώμα και πέτρες που έφεραν τα ρέματα. Τα κύματα έφαγαν μέρος του ακρωτηρίου και πήραν μαζί τους πολλά ερείπια της αρχαίας πόλης στη θάλασσα.
Τα ευρήματα των νεότερων ανασκαφών στη Φυλακωπή εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Μήλου, στην πρωτεύουσα Πλάκα. Ανάμεσά τους είναι λίθινα, πήλινα και χάλκινα ειδώλια, μια πινακίδα Γραμμικής Α και πολλά σκεύη καθημερινής χρήσης. Εκεί βρίσκεται και η περίφημη «Κυρά της Φυλακωπής», ένα πήλινο ειδώλιο θεάς από το ιερό της πόλης.
Όσα βρήκε η πρώτη ανασκαφή του 19ου αιώνα τα κρατά σήμερα το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας. Εκεί εκτίθεται και η τοιχογραφία με τα ιπτάμενα ψάρια, αφού πρώτα ενώθηκαν ξανά τα σπασμένα κομμάτια της. Κομμάτια μεγάλης αξίας από την πόλη υπάρχουν και σε μουσεία του εξωτερικού, όπως στο Βρετανικό Μουσείο και αλλού.
- Τοιχοδομία: Οι πέτρες του τείχους είναι πολυγωνικές, με πολλές γωνίες, και οι όψεις του είναι οδοντωτές σαν πριόνι.
- Θέση τείχους: Το τείχος έκλεινε τον αυχένα του ακρωτηρίου, δηλαδή το στενό πέρασμα από τη στεριά.
- Οψιανός: Στην πρώτη αίθουσα υπάρχουν εργαλεία οψιανού, από τη Νεολιθική έως τις αρχές της Εποχής του Χαλκού.
- Κύρια αίθουσα: Στη δεύτερη αίθουσα, ευρήματα από τη Φυλακωπή και άλλα σημεία δείχνουν κυκλαδική, μινωική και μυκηναϊκή τέχνη.
- Αυλή: Στη στοά και στην αυλή στέκουν κορμοί αγαλμάτων, δηλαδή σώματα χωρίς κεφάλι, από την ύστερη αρχαιότητα.
Όποιος περπατήσει πρώτα στη Φυλακωπή και μετά δει τα ευρήματα στην Πλάκα, καταλαβαίνει πολύ καλύτερα την πόλη. Το ίδιο μουσείο καλύπτει χρόνια από την ύστερη Νεολιθική ως τη βυζαντινή εποχή, με γλυπτά και επιγραφές. Για τη συνέχεια της ημέρας, περισσότερες ιδέες δίνουν τα αξιοθέατα της Μήλου, σε όλο το υπόλοιπο νησί.
Τι ρωτούν πιο συχνά όσοι θέλουν να μάθουν περισσότερα για τη Φυλακωπή;
Η Φυλακωπή είναι προϊστορική πόλη στη βόρεια ακτή της Μήλου, κατοικημένη για όλη την Εποχή του Χαλκού. Οι πιο συχνές ερωτήσεις αφορούν τη θέση της στο νησί και την ηλικία της. Άλλες αφορούν τον οψιανό, τα μουσεία με τα ευρήματα και όσα αξίζει να δει κανείς κοντά.
Τι είναι η Φυλακωπή και γιατί θεωρείται σημαντική;
Η Φυλακωπή ήταν από τις πιο σπουδαίες πόλεις του Αιγαίου στην Εποχή του Χαλκού, ιδίως στις Κυκλάδες. Επειδή κατοικήθηκε χωρίς διακοπή σε όλη αυτή την εποχή, χρησιμεύει ως μέτρο για να χρονολογούνται οι περίοδοί της. Σήμερα το όνομα φέρει και ένας μικρός οικισμός με παραλία, που στην απογραφή του 2021 είχε 4 κατοίκους.
Πού ακριβώς βρίσκεται η Φυλακωπή στη Μήλο;
Η Φυλακωπή απλώνεται στη βόρεια ακτή του νησιού, αριστερά του δρόμου για όποιον πηγαίνει στα Πολλώνια. Η απόσταση από την Πλάκα, την πρωτεύουσα, είναι γύρω στα 10 χιλιόμετρα· το υψόμετρο φτάνει μόλις τα 10 μέτρα. Η θέση της ήταν καίρια για τα ταξίδια ανάμεσα στην Κρήτη και την ηπειρωτική Ελλάδα της εποχής.
Πόσο παλιά είναι η Φυλακωπή και πότε εγκαταλείφθηκε;
Τα πρώτα ίχνη ζωής στον τόπο ανήκουν στην 3η χιλιετία π.Χ., δηλαδή στην Πρώιμη Εποχή του Χαλκού. Μέσα σε περίπου δύο χιλιετίες, η πόλη καταστράφηκε και ξαναχτίστηκε τρεις φορές, πάντα πάνω στο ίδιο ύψωμα. Οι κάτοικοι την εγκατέλειψαν στο κλείσιμο της Ύστερης Εποχής του Χαλκού και κανείς δεν ξαναέμεινε εκεί μόνιμα.
Τι ήταν ο οψιανός της Μήλου και σε τι χρησίμευε;
Ο οψιανός είναι ηφαιστειακό πέτρωμα σαν γυαλί, που στη Μήλο το ξέρουν εδώ και 15.000 χρόνια. Με αυτόν έφτιαχναν λίθινα εργαλεία· τον έβγαζαν κυρίως σε δύο θέσεις, στα Νύχια και στο Δεμενεγάκι. Ήδη στην 6η χιλιετία π.Χ., κομμάτια του είχαν φτάσει ως την Κνωσό της Κρήτης.
Πού εκτίθενται σήμερα τα ευρήματα από τη Φυλακωπή;
Όσα βρέθηκαν στην πρώτη ανασκαφή, πριν από το 1900, βρίσκονται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο στην Αθήνα. Όσα έφεραν στο φως οι επόμενες έρευνες εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Μήλου, μέσα στον οικισμό της Πλάκας. Μερικά από τα καλύτερα κομμάτια έχουν φτάσει και στο Βρετανικό Μουσείο, καθώς και σε ένα μουσείο της Οξφόρδης.
Τι άλλο αξίζει να δει κανείς κοντά στη Φυλακωπή;
Το σπήλαιο του Παπάφραγκα, μια σπηλιά που τη γεμίζει η θάλασσα, ανήκει κι αυτό στον αρχαιολογικό χώρο. Ο δρόμος που περνά δίπλα από τα ερείπια συνεχίζει προς τα Πολλώνια, ένα μικρότερο λιμάνι της Μήλου. Πιο μακριά, σε μια πλαγιά κάτω από την Τρυπητή, προς το Κλήμα, στέκει το αρχαίο θέατρο της Μήλου.