Στην ψηλότερη άκρη της Πλάκας, στο νησί της Μήλου, στέκει ένας βραχώδης λόφος. Πάνω του σώζονται τα ερείπια ενός μεσαιωνικού φρουρίου. Το Κάστρο Πλάκας είναι σήμερα αρχαίο μνημείο, με μια εκκλησία στην κορυφή και μια πιο χαμηλά. Από εκεί, ο κόλπος της Μήλου απλώνεται ολόκληρος μπροστά στον επισκέπτη.
Η ιστορία του φρουρίου αρχίζει μετά το 1204, όταν ένας Βενετός άρχοντας κατέλαβε τη Μήλο και άλλα νησιά. Ο ίδιος ο λόφος είναι πολύ παλαιότερος, γιατί γεννήθηκε από λάβα. Παρακάτω εξηγείται με απλά λόγια τι είναι το Κάστρο Πλάκας και πώς σχηματίστηκε ο λόφος του. Ακολουθεί η ιστορία όσων κυβέρνησαν το νησί από εκεί ψηλά.
Τι είναι το Κάστρο Πλάκας και τι σώζεται σήμερα;
Το Κάστρο Πλάκας είναι μεσαιωνικό φρούριο στο ψηλότερο σημείο του οικισμού, πάνω σε βραχώδη λόφο από ηφαιστειακό πέτρωμα. Οι Ενετοί το έστησαν τον 13ο αιώνα. Σήμερα έχει χαρακτηριστεί αρχαίο μνημείο, και στις πλαγιές του στέκουν δύο εκκλησίες με θέα στον κόλπο της Μήλου.
Ο λόφος με το Κάστρο Πλάκας υψώνεται πάνω από τα σπίτια και πάνω από την αρχαία πόλη. Κανείς δεν διάλεξε τυχαία αυτή τη θέση. Από εκεί οι φρουροί έβλεπαν κάθε πλοίο που έμπαινε στον κόλπο του Αδάμαντα. Η αρχαία πόλη της Μήλου απλωνόταν από κάτω, ως το σημερινό Κλήμα.
Ο οικισμός της Πλάκας γεννήθηκε από το ίδιο το φρούριο. Όταν οι κάτοικοι δεν χωρούσαν πια μέσα στα τείχη, έχτισαν σπίτια πιο κάτω, σε επίπεδο έδαφος. Από αυτό το ίσιωμα πήρε η Πλάκα το όνομά της, ενώ το Κάστρο Πλάκας έμεινε ψηλά, στην κορυφή.
Στην κορυφή του λόφου στέκει η Μέσα Παναγιά, μια μικρή εκκλησία με θολωτή στέγη. Πιο χαμηλά, στον δρόμο της ανάβασης, βρίσκεται η Παναγία Θαλασσίτρα, προστάτιδα των ναυτικών. Ανεβαίνοντας, ο επισκέπτης συναντά πρώτα αυτήν. Οι δύο ναοί δίνουν στο Κάστρο Πλάκας τη σημερινή του εικόνα, με λευκούς τοίχους πάνω στη σκούρα πέτρα.
Ο νόμος προστατεύει τον χώρο, γιατί το Κάστρο Πλάκας έχει χαρακτηριστεί αρχαίο μνημείο. Ο χαρακτηρισμός αυτός δείχνει ότι τα ερείπια είναι κομμάτι της ιστορίας όλου του τόπου. Στον ίδιο οικισμό, και η μητρόπολη της Μήλου έχει χαρακτηριστεί αρχαίο μνημείο.
Το Κάστρο Πλάκας ανήκει στα πιο γνωστά σημεία της Μήλου για τη δύση του ήλιου. Από την κορυφή φαίνεται ολόκληρος ο κόλπος, ενώ στον ορίζοντα ξεχωρίζουν γειτονικά νησιά. Από την ίδια θέση φαίνονται και τα χρώματα της δύσης πάνω στη θάλασσα. Η θέα αγκαλιάζει και τα σπίτια της Πλάκας στις πλαγιές από κάτω.
- Θέση: Το φρούριο πατά στο ψηλότερο σημείο της Πλάκας, της σημερινής πρωτεύουσας της Μήλου.
- Ίδρυση: Η ίδρυσή του τοποθετείται στα χρόνια μετά το 1204, όταν διαλύθηκε η Βυζαντινή Αυτοκρατορία.
- Μεσαιωνική πόλη: Στο οροπέδιο ακριβώς από κάτω απλώθηκε η μεσαιωνική Πλάκα, σαν φυσική συνέχεια του κάστρου.
- Πρωτεύουσα: Η Πλάκα έγινε έδρα του νέου Δήμου Μήλου το 1835 και πήρε το όνομα Μήλος το 1912.
- Μουσείο: Στην Πλάκα λειτουργεί Πολεμικό μουσείο μέσα σε καταφύγιο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Με λίγα λόγια, το Κάστρο Πλάκας είναι ένα φρούριο, ένας λόφος από λάβα και ένα σημείο θέας μαζί. Η επίσκεψη ταιριάζει με μια βόλτα στα σοκάκια της Πλάκας, που απλώνεται ακριβώς από κάτω. Οι επόμενες ενότητες εξηγούν πρώτα τον λόφο και ύστερα την ιστορία του.
Πώς σχηματίστηκε ο λόφος όπου στέκει το Κάστρο Πλάκας;
Ο λόφος με το Κάστρο Πλάκας είναι ηφαιστειακός δόμος. Πρόκειται για ύψωμα από λάβα που πάγωσε πριν κυλήσει μακριά. Η Μήλος έχει πολλούς τέτοιους δόμους, όπως και την ψηλότερη κορυφή της. Είναι φτιαγμένοι κυρίως από ανδεσίτη, ένα σκούρο ηφαιστειακό πέτρωμα.
Ένας ηφαιστειακός δόμος σχηματίζεται όταν η λάβα βγαίνει αργά από το ηφαίστειο. Η λάβα αυτή είναι πολύ παχύρρευστη, δηλαδή πηχτή σαν μέλι. Γι’ αυτό δεν απλώνεται σε ποτάμι, αλλά μαζεύεται γύρω από το άνοιγμα και φτιάχνει ένα στρογγυλό ύψωμα.
Στη Μήλο η λάβα των δόμων στερεοποιήθηκε πριν προλάβει να χυθεί στις πλαγιές. Έτσι γεννήθηκαν απότομοι λόφοι με σκληρό βράχο. Ένας από αυτούς είναι ο λόφος με το Κάστρο Πλάκας. Ξεχωρίζει καθαρά πάνω από το οροπέδιο με τα χωριά.
Γεωλογικά, η Μήλος κατατάσσεται στα στρωματοηφαίστεια, δηλαδή βουνά που μεγαλώνουν στρώση πάνω σε στρώση. Τα ηφαιστειακά πετρώματα σκεπάζουν το μεγαλύτερο μέρος της Μήλου. Στους ιστορικούς χρόνους όμως το ηφαίστειο δεν έχει δώσει καμία έκρηξη λάβας. Τέτοιοι δόμοι συναντώνται συχνά κοντά σε όρια τεκτονικών πλακών, εκεί όπου συγκρούονται κομμάτια του φλοιού της Γης.
Σε όλη τη Γη, μόνο περίπου 6% των εκρήξεων φτιάχνουν ηφαιστειακούς δόμους. Το στρογγυλό τους σχήμα οφείλεται στη μεγάλη πυκνότητα της λάβας, που δεν την αφήνει να κυλήσει μακριά. Αυτή η γεωλογία εξηγεί γιατί το Κάστρο Πλάκας στέκει πάνω σε τόσο συμπαγή βράχο.
Ένας σκληρός λόφος ήταν ιδανικός για φρούριο, γιατί ο εχθρός δυσκολευόταν να τον ανέβει. Οι πρώτοι χτίστες των κάστρων εκμεταλλεύονταν συχνά τέτοιες φυσικές άμυνες. Τα πρώτα κάστρα στηρίζονταν σε έναν κεντρικό πύργο, χωρίς πολλούς άλλους πύργους στα τείχη. Στη Μήλο, η φύση είχε ήδη ετοιμάσει το θεμέλιο για το Κάστρο Πλάκας.
- Ανδεσίτης: Το ίδιο υλικό σχηματίζει και τους άλλους δόμους του νησιού, όχι μόνο τον λόφο του κάστρου.
- Προφήτης Ηλίας: Η ψηλότερη κορυφή του νησιού είναι κι αυτή ηφαιστειακός δόμος, όπως ο λόφος του κάστρου.
- Απολιθώματα: Επειδή τα ηφαίστεια δούλεψαν σε στεριά και θάλασσα, σε πετρώματα του νησιού υπάρχουν απολιθωμένα όστρακα.
- Άλλα πετρώματα: Το νησί έχει και πετρώματα από ιζήματα ή από μεταμόρφωση άλλων πετρωμάτων.
- Πυρίτιο: Οι περισσότεροι δόμοι που σώζονται στον κόσμο έχουν πολύ πυρίτιο, γιατί αντέχουν περισσότερο στη φθορά.
Ο λόφος του Κάστρου Πλάκας είναι λοιπόν ένα κομμάτι της ηφαιστειακής ιστορίας της Μήλου. Η λάβα έφτιαξε το ύψωμα και οι άνθρωποι πρόσθεσαν αργότερα τα τείχη και τις εκκλησίες. Περισσότερα για την Πλάκα της Μήλου και τα σοκάκια της υπάρχουν σε χωριστή σελίδα.
Ποια είναι η ιστορία του Κάστρου Πλάκας από τους Ενετούς ως τους Οθωμανούς;
Για το Κάστρο Πλάκας, η ιστορία ξεκινά μετά την Τέταρτη Σταυροφορία του 1204. Τότε ένας Βενετός άρχοντας κατέλαβε τη Μήλο και ίδρυσε το Δουκάτο της Νάξου. Το νησί έμεινε στους Λατίνους ως το 1566, όταν το Δουκάτο πέρασε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Το 1204 η Τέταρτη Σταυροφορία έβαλε τέλος στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Η Βενετία είχε πάρει μέρος στη Σταυροφορία μαζί με άλλους Φράγκους. Στη μοιρασιά που ακολούθησε, Βενετοί πολεμιστές κατέλαβαν πολλά νησιά του Αιγαίου. Ένας από αυτούς έκανε τη Νάξο πρωτεύουσα και ονόμασε τον εαυτό του δούκα, δηλαδή ηγεμόνα, του Αρχιπελάγους.
Η Μήλος έγινε κομμάτι αυτού του κράτους, μαζί με την Κίμωλο, τη Σίφνο, την Πάρο και άλλα νησιά. Ο δούκας κρατούσε τη Μήλο στη δική του προσωπική κατοχή, όπως και την Πάρο και τη Σίφνο. Την εποχή εκείνη χρονολογείται και το Κάστρο Πλάκας. Ο ψηλός λόφος έδινε στους νέους άρχοντες έλεγχο πάνω στο λιμάνι και στο νησί.
Οι Ενετοί έφεραν μαζί τους τον καθολικισμό στα νησιά. Στη Μήλο ιδρύθηκε μάλιστα καθολική επισκοπή, μία από τις τέσσερις του Δουκάτου. Οι ντόπιοι επαναστάτησαν κάποια στιγμή για να διώξουν τους Λατίνους, όμως ο δούκας κατέστειλε την εξέγερση.
Η πρώτη δυναστεία κράτησε εννέα γενιές και ύστερα τη διαδέχτηκε μια άλλη οικογένεια. Σε αυτά τα χρόνια η Μήλος έγινε ορμητήριο πειρατών, δηλαδή βάση για επιδρομές. Το 1537 ένας ξακουστός πειρατής κατέλαβε το νησί, γιατί η Βενετία δεν μπορούσε να ελέγξει τις επιδρομές.
Το 1566 το Δουκάτο παραδόθηκε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και ο τελευταίος καθολικός δούκας έφυγε για τη Βενετία. Οι Τούρκοι δεν εγκαταστάθηκαν μόνιμα στη Μήλο. Μάζευαν μόνο τους φόρους μέσω τοπικών επιτρόπων, κι έτσι το νησί πέρασε σχετικά ήπια χρόνια.
- Πλούτος: Στα τελευταία χρόνια του Δουκάτου, η Μήλος έδινε έσοδα από νίτρο, ελαφρόπετρα και τις ξακουστές μυλόπετρές της.
- Άλλα νησιά: Στο κράτος της Νάξου ανήκαν επίσης η Σαντορίνη, η Σύρος, η Ίος και η Κύθνος.
- Πιστότητα: Ο πρώτος δούκας δεν έγινε υποτελής της Βενετίας, αλλά δήλωσε πίστη στον Λατίνο αυτοκράτορα.
- Ρώσοι: Η τουρκική κυριαρχία στη Μήλο διακόπηκε το 1770, όταν οι Ρώσοι εμφανίστηκαν στο Αιγαίο.
- Ελληνικό κράτος: Η ένταξη στο ελληνικό κράτος έγινε επίσημα το 1830 και έφερε νέα ακμή στο νησί.
Το Κάστρο Πλάκας πέρασε λοιπόν από Βενετούς δούκες, πειρατές και Οθωμανούς φοροεισπράκτορες. Κάθε εποχή άφησε κάτι στον λόφο, από τα τείχη ως τις εκκλησίες. Η επόμενη ενότητα δείχνει πώς ήταν οργανωμένο το φρούριο και ο οικισμός γύρω του.
Πώς ήταν χτισμένο το Κάστρο Πλάκας και ο οικισμός γύρω του;
Το Κάστρο Πλάκας χτίστηκε πάνω σε βραχώδη λόφο, σε θέση που έλεγχε τον κόλπο του Αδάμαντα. Όσο μεγάλωνε ο πληθυσμός, τα σπίτια κατέβηκαν στο οροπέδιο από κάτω. Εκεί γεννήθηκε η μεσαιωνική Πλάκα, που λειτουργούσε σαν φυσική συνέχεια του φρουρίου στην κορυφή.
Στον Μεσαίωνα, κάστρο λεγόταν ένα οχυρωμένο κτίσμα που έχτιζαν κυρίως άρχοντες και βασιλιάδες. Οι ιστορικοί το περιγράφουν συνήθως ως την ιδιωτική, οχυρωμένη κατοικία ενός άρχοντα. Ένα παλάτι ή μια έπαυλη, αντίθετα, χτιζόταν για άνεση και όχι για άμυνα.
Τα μεσαιωνικά κάστρα είχαν πολλές μορφές, όμως μερικά στοιχεία εμφανίζονταν παντού. Ένα ήταν τα ψηλά τείχη γύρω από τον χώρο. Άλλο ήταν οι πολεμίστρες, δηλαδή στενά ανοίγματα στον τοίχο για τοξότες. Στο Κάστρο Πλάκας, ο ίδιος ο απότομος βράχος λειτουργούσε ως πρώτο τείχος.
Τα κάστρα ευρωπαϊκού τύπου εμφανίστηκαν τον 9ο και τον 10ο αιώνα, μετά τη διάλυση της αυτοκρατορίας των Καρολιδών. Όταν οι Ενετοί έφτασαν στο Αιγαίο, η τέχνη της οχύρωσης είχε ήδη αιώνες ιστορίας. Το Κάστρο Πλάκας ανήκει σε αυτή τη μεγάλη οικογένεια μεσαιωνικών οχυρών.
Οι Ενετοί δεν ήταν ορθόδοξοι αλλά καθολικοί, και έφεραν μαζί τους τη δική τους Εκκλησία. Στη Μήλο ιδρύθηκε καθολική επισκοπή, και κοντά στο Κάστρο Πλάκας στεκόταν ένας λατινικός ναός. Το όνομα «Φράγκικη» για την Παναγία την Ελεούσα θυμίζει ακόμη αυτή την παρουσία.
Οι κάτοικοι ζούσαν αρχικά μέσα στο φρούριο, κοντά στην προστασία των τειχών. Κάποια στιγμή ο χώρος δεν έφτανε πια για όλους. Οι νέοι κάτοικοι έστησαν τότε τα σπίτια τους πιο χαμηλά, σε ίσιο έδαφος. Έτσι γεννήθηκε ο οικισμός που φέρει σήμερα το όνομα Πλάκα.
Κάτω από το Κάστρο Πλάκας, στο ίσιο πλάτωμα του λόφου, μεγάλωσε η μεσαιωνική πόλη. Τα στενά της σοκάκια στρώθηκαν με πλάκες, και αρχικά χρησίμευαν για άμυνα απέναντι στους πειρατές. Από τα σπίτια της, ο κόλπος φαίνεται σε όλο του το πλάτος.
Η Πλάκα κράτησε την κυκλαδίτικη αρχιτεκτονική της ως σήμερα, με άσπρα σπίτια και έντονο νησιώτικο χρώμα. Από το 1978 είναι χαρακτηρισμένος παραδοσιακός οικισμός. Έτσι η ανάβαση στο Κάστρο Πλάκας περνά μέσα από ένα σύνολο που μοιάζει πολύ με το παλιό.
- Καταρράκτης: Πολλά μεσαιωνικά κάστρα είχαν βαριές σιδερένιες πύλες που κατέβαιναν από ψηλά, για να κλείνουν την είσοδο.
- Κεντρικός πύργος: Σε πολλά κάστρα ο κεντρικός πύργος ήταν το σπίτι του άρχοντα και η τελευταία γραμμή άμυνας.
- Φράγκικος ναός: Δίπλα στη Θαλασσίτρα υπήρχε η Φράγκικη εκκλησία της Παναγίας της Ελεούσας, σημάδι της λατινικής παρουσίας.
- Οικόσημο: Πάνω από τη δυτική πόρτα της Θαλασσίτρας σώζεται το οικόσημο, δηλαδή το έμβλημα, ενός δούκα της Νάξου.
- Αυτοκίνητα: Στον οικισμό δεν μπαίνουν αυτοκίνητα, κι έτσι η ανάβαση γίνεται με τα πόδια.
Το Κάστρο Πλάκας δεν ήταν ένα απομονωμένο φρούριο, αλλά η καρδιά ενός ολόκληρου οικισμού. Ο βράχος, τα τείχη και τα σοκάκια δούλευαν μαζί για την άμυνα. Η ίδια λογική εξηγεί και τις εκκλησίες που στέκουν σήμερα στον λόφο, από την κορυφή ως τις πλαγιές.
Τι είναι η Μέσα Παναγιά στην κορυφή του Κάστρου Πλάκας;
Στην κορυφή του λόφου με το Κάστρο Πλάκας στέκει η Μέσα Παναγιά, γνωστή και ως Παναγία Σκινιώτισσα. Είναι μια μικρή εκκλησία με θολωτή στέγη, αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Το σημερινό κτίσμα είναι μεταπολεμικό, γι’ αυτό διατηρείται σε πολύ καλή κατάσταση.
Η Μέσα Παναγιά βρίσκεται μέσα στο φρούριο, στο πιο ψηλό του σημείο. Η στέγη της είναι καμαροσκέπαστη, δηλαδή σκεπάζεται από θόλο σε σχήμα καμάρας. Είναι μικρή σε μέγεθος, αλλά στέκει στο ψηλότερο σημείο του λόφου.
Η εκκλησία έχει και ένα δεύτερο όνομα, Σκινιώτισσα. Σύμφωνα με μια τοπική φήμη, το όνομα ήρθε από μια εικόνα της Παναγίας. Κάποιοι τη βρήκαν ακουμπισμένη σε έναν σκίνο. Ο σκίνος είναι ένας θάμνος της Μεσογείου, και το εύρημα έγινε στην κορυφή του Κάστρου Πλάκας.
Ο σημερινός ναός δεν είναι ο αρχικός. Στα χρόνια της γερμανικής κατοχής, οι κατακτητές ανατίναξαν το παλιό ναΰδριο, δηλαδή το μικρό εκκλησάκι. Στη θέση του έστησαν έναν αντιαεροπορικό προβολέα, για να φωτίζουν τον ουρανό τη νύχτα και να εντοπίζουν αεροπλάνα.
Μετά το 1944 οι κάτοικοι ξανάχτισαν την εκκλησία στην ίδια θέση. Έτσι η Μέσα Παναγιά επέστρεψε στην κορυφή, και ο λόφος απέκτησε ξανά το λευκό του σημάδι. Η ιστορία αυτή εξηγεί γιατί ο ναός στο Κάστρο Πλάκας μοιάζει τόσο καινούργιος πάνω στον παλιό λόφο.
Η ανάβαση ως τη Μέσα Παναγιά περνά πρώτα από τη Θαλασσίτρα, στις πλαγιές του λόφου. Έτσι ο επισκέπτης γνωρίζει πρώτα τη χαμηλότερη και μετά την ψηλότερη εκκλησία. Στο τέλος της διαδρομής, το Κάστρο Πλάκας ανοίγει όλη τη θέα του γύρω από την κορυφή.
Ένα πολύτιμο αντικείμενο της Σκινιώτισσας σώζεται σήμερα σε άλλον ναό. Πρόκειται για έναν επιχρυσωμένο επιτάφιο του 1600, φερμένο από τη Σμύρνη. Επιτάφιος λέγεται το κεντημένο ύφασμα με τη μορφή του Χριστού, που περιφέρεται τη Μεγάλη Παρασκευή. Το κειμήλιο αυτό συνδέει τη μικρή εκκλησία της κορυφής με τη μητρόπολη του νησιού.
- Νέα θέση: Ο επιτάφιος της Σκινιώτισσας φυλάγεται σήμερα στην Παναγία την Κορφιάτισσα, στη δυτική άκρη της Πλάκας.
- Κοίμηση: Η εκκλησία της κορυφής αναφέρεται και ως ναός της Κοίμησης της Θεοτόκου.
- Πόλεμος: Η Μήλος πέρασε στα χέρια των Γερμανών το 1941 και απελευθερώθηκε το 1944.
- Οχυρώσεις: Οι Γερμανοί έστησαν οχυρωματικά έργα στο Κάστρο, αλλά και στον Τράχηλα, στην Αρετή και στα Νύχια.
- Μουσείο: Λίγο πιο κάτω, στην Πλάκα, το αρχαιολογικό μουσείο της Μήλου δείχνει τα ευρήματα του νησιού.
Η Μέσα Παναγιά είναι το πιο ψηλό σημείο της ανάβασης στο Κάστρο Πλάκας. Ο μικρός της ναός κουβαλά τη μνήμη του πολέμου και της ανοικοδόμησης. Από την αυλή της, το βλέμμα πέφτει στην Πλάκα, στον κόλπο και στη Θαλασσίτρα πιο χαμηλά.
Γιατί η Παναγία Θαλασσίτρα είναι η πιο γνωστή εκκλησία στο Κάστρο Πλάκας;
Στις πλαγιές του λόφου με το Κάστρο Πλάκας βρίσκεται η Θαλασσίτρα, που γιορτάζει την Υπαπαντή του Χριστού. Οι ναυτικοί τη θεωρούν προστάτιδά τους. Είναι επίσης η εκκλησία της Μήλου με τις περισσότερες φωτογραφίες. Το σημερινό κτίσμα υψώθηκε το 1839, εκεί όπου υπήρχε ένα μικρότερο εκκλησάκι.
Η Θαλασσίτρα βρίσκεται σε ένα από τα πιο όμορφα σημεία της Μήλου, πάνω από τη θάλασσα. Ο επισκέπτης τη συναντά στον δρόμο της ανάβασης, πριν φτάσει στην κορυφή. Το όνομά της δείχνει τη σχέση της με τη θάλασσα και με όσους δούλευαν στα καράβια.
Το 1739 στη θέση της υπήρχε ένα μικρό ναΰδριο. Αργότερα οι κάτοικοι το γκρέμισαν, για να χτίσουν το 1839 τον μεγαλύτερο ναό που στέκει σήμερα. Ο νέος ναός ενσωμάτωσε και τη διπλανή Φράγκικη εκκλησία της Παναγίας της Ελεούσας, ως νότιο κλίτος του.
Κλίτος λέγεται κάθε μακρόστενο τμήμα μιας εκκλησίας, χωρισμένο από τα άλλα με τοίχους ή κολόνες. Έτσι η Θαλασσίτρα ενώνει σε ένα κτίσμα έναν ορθόδοξο και έναν παλιό λατινικό ναό. Αυτό θυμίζει τα χρόνια των Ενετών, όταν το Κάστρο Πλάκας είχε καθολικούς άρχοντες.
Μέσα στον ναό υπάρχουν έργα του 17ου αιώνα από ένα ξακουστό εργαστήριο αγιογραφίας. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν μια εικόνα του Αγίου Ελευθερίου και μια εικόνα με την Παναγία και τον Χριστό. Υπάρχει επίσης ξυλόγλυπτο τέμπλο, δηλαδή σκαλιστό ξύλινο χώρισμα μπροστά από το ιερό, με έναν όμορφο σταυρό.
Η τρίτη σημαντική εκκλησία της περιοχής, η Παναγία η Κορφιάτισσα, στέκει πιο μακριά, στη δυτική άκρη της Πλάκας. Χτίστηκε πάνω σε απόκρημνους βράχους, σε σημείο που λέγεται «Χάλαρα». Η αυλή μπροστά της λέγεται «Μάρμαρα». Το δάπεδό της είναι φτιαγμένο από μαρμάρινες πλάκες τάφων της παλιάς πόλης.
Η Θαλασσίτρα συνδέει έτσι τρεις εποχές: τα χρόνια των Λατίνων, τον 18ο και τον 19ο αιώνα. Οι εικόνες της είναι παλαιότερες από το σημερινό κτίσμα που τις φιλοξενεί. Η στάση εκεί είναι το πρώτο κομμάτι της ανάβασης στο Κάστρο Πλάκας.
- Τέμπλο Κορφιάτισσας: Στην Κορφιάτισσα, το ξύλινο σκαλιστό τέμπλο είναι καλυμμένο με λεπτό στρώμα χρυσού.
- Οικόσημο: Το έμβλημα του δούκα της Νάξου πάνω από τη δυτική θύρα είναι ορατό ως σήμερα.
- Κειμήλια: Στην Κορφιάτισσα φυλάγονται κειμήλια από παλιές εγκαταλειμμένες εκκλησίες του νησιού.
- Ζεφυρία: Στην Κορφιάτισσα εκτίθενται και κρητοβυζαντινές εικόνες από τις εκκλησίες της Ζεφυρίας.
- Λείψανα: Λείψανα αγίων φυλάγονται εκεί μέσα σε μικρά ασημένια κιβώτια.
Η Θαλασσίτρα, η Μέσα Παναγιά και η Κορφιάτισσα φτιάχνουν μαζί έναν μικρό θρησκευτικό χάρτη της Πλάκας. Μια βόλτα από τη μία στην άλλη δένει τέλεια με το Κάστρο Πλάκας. Περισσότερα σημεία για επίσκεψη συγκεντρώνονται στα αξιοθέατα της Μήλου.
Τι θέα έχει το Κάστρο Πλάκας και πώς είναι η δύση του ήλιου από εκεί;
Από το Κάστρο Πλάκας φαίνεται ολόκληρος ο κόλπος της Μήλου, μαζί με γειτονικά νησιά των Κυκλάδων. Από κάτω απλώνονται η Πλάκα και τα ερείπια της αρχαίας πόλης ως το Κλήμα. Το απόγευμα, η δύση του ήλιου βάφει τον ουρανό και τη θάλασσα με ζεστά χρώματα.
Ο λόφος στέκει στο πιο ψηλό σημείο της Πλάκας, πάνω από το οροπέδιο με τα χωριά. Από εκεί ο επισκέπτης βλέπει τον κόλπο σαν χάρτη, με το λιμάνι του Αδάμαντα στο βάθος. Η ίδια θέση έδινε κάποτε στους φρουρούς έλεγχο σε κάθε πλοίο που έμπαινε στον κόλπο.
Κάτω από το Κάστρο Πλάκας απλωνόταν η αρχαία πόλη του νησιού, έργο των Δωριέων. Απλωνόταν από το νότιο μέρος της Τρυπητής ως το σημερινό Κλήμα. Εκεί σώζονται κομμάτια από τα τείχη, από έναν ναό και από το αρχαίο θέατρο της Μήλου.
Η αρχαία πόλη είχε δύο ακροπόλεις, δηλαδή οχυρωμένους λόφους μέσα στα όριά της. Η μία ήταν ο λόφος του Προφήτη Ηλία και η άλλη το Πυργάκι. Από το Κάστρο Πλάκας φαίνονται έτσι μαζί τρεις εποχές. Είναι η αρχαιότητα, ο Μεσαίωνας και η σημερινή Πλάκα.
Δύση λέγεται η στιγμή που ο ήλιος χάνεται κάτω από τον ορίζοντα. Αυτό συμβαίνει εξαιτίας της περιστροφής της Γης. Στο βόρειο ημισφαίριο, ο ήλιος δύει προς τα βορειοδυτικά την άνοιξη και το καλοκαίρι. Το φθινόπωρο και τον χειμώνα δύει προς τα νοτιοδυτικά.
Κοντά στον ορίζοντα, η ατμόσφαιρα λυγίζει τις ακτίνες του ήλιου. Γι’ αυτό, όταν φαίνεται να δύει, ο ήλιος βρίσκεται ήδη λίγο πιο κάτω από τον ορίζοντα. Από το Κάστρο Πλάκας, το φαινόμενο αυτό παίζει πάνω στο νερό του κόλπου και στα γύρω βουνά.
Το καλοκαίρι ο ήλιος πέφτει πιο βόρεια, ενώ τον χειμώνα πιο νότια. Έτσι το σημείο της δύσης μετακινείται πάνω στον ορίζοντα από εποχή σε εποχή. Το Κάστρο Πλάκας δίνει γι’ αυτό διαφορετική εικόνα σε κάθε επίσκεψη.
Η Θαλασσίτρα, στις πλαγιές του λόφου, είναι η πιο φωτογραφημένη εκκλησία του νησιού. Η θέση της θεωρείται από τις ωραιότερες του νησιού. Γι’ αυτό η θέα από το Κάστρο Πλάκας αρχίζει ήδη από τη μέση της ανάβασης.
- Λυκόφως: Μετά τη δύση ακολουθεί το λυκόφως, δηλαδή το μισοσκόταδο, που χωρίζεται σε τρία στάδια.
- Πολιτικό λυκόφως: Το πρώτο στάδιο κρατά ώσπου ο ήλιος να κατέβει έξι μοίρες κάτω από τον ορίζοντα.
- Νύχτα: Η νύχτα αρχίζει όταν ο ήλιος κατέβει δεκαοκτώ μοίρες κάτω από τον ορίζοντα.
- Ισημερία: Τις μέρες της ισημερίας, την άνοιξη και το φθινόπωρο, ο ήλιος δύει ακριβώς στη δύση.
- Πλάκα: Ο οικισμός κάτω από το κάστρο κοιτάζει προς τον μεγάλο κόλπο του νησιού.
Η θέα από το Κάστρο Πλάκας ενώνει θάλασσα, βουνά, χωριά και αρχαία ερείπια σε μία εικόνα. Η ώρα της δύσης προσθέτει χρώμα και φως σε αυτό το τοπίο. Μια επίσκεψη λίγο πριν από τη δύση συνδυάζει και τα δύο. Περισσότερα σημεία με θέα στη δύση παρουσιάζει η σελίδα για το ηλιοβασίλεμα στη Μήλο.
Τι έγινε στο Κάστρο Πλάκας τον 20ό αιώνα και πώς ανεβαίνει κανείς σήμερα;
Τον 20ό αιώνα, το Κάστρο Πλάκας έγινε ξανά στρατιωτική θέση, όταν οι Γερμανοί οχύρωσαν τη Μήλο. Η εκκλησία της κορυφής ανατινάχτηκε και ξαναχτίστηκε μετά το 1944. Σήμερα ο λόφος είναι αρχαίο μνημείο, και η ανάβαση ξεκινά με τα πόδια από τα σοκάκια της Πλάκας.
Στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, πλοία της Αγγλίας και της Γαλλίας βρήκαν καταφύγιο στη Μήλο. Το λιμάνι του Αδάμαντα χρησίμευσε τότε ως βάση για να ελέγχουν οι σύμμαχοι την ανατολική Μεσόγειο. Ο κόλπος κάτω από το Κάστρο Πλάκας απέκτησε έτσι ξανά μεγάλη στρατιωτική αξία, όπως και στον Μεσαίωνα.
Στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι Γερμανοί κατέλαβαν τη Μήλο το 1941. Έστησαν οχυρωματικά έργα σε πολλά σημεία, και ανάμεσά τους στο Κάστρο Πλάκας. Στην κορυφή του λόφου, στη θέση ενός παλιού εκκλησακιού, τοποθέτησαν αντιαεροπορικό προβολέα για να βλέπουν τα εχθρικά αεροπλάνα.
Οι κάτοικοι αντιστάθηκαν με θάρρος σε όλα τα χρόνια της κατοχής. Η πείνα και οι συγκρούσεις στοίχισαν τη ζωή σε πολλούς από αυτούς. Το νησί ελευθερώθηκε το 1944, και αμέσως μετά οι Μηλιοί ξανάχτισαν τη Μέσα Παναγιά στην κορυφή.
Στην Πλάκα σώζεται ακόμη ένα καταφύγιο, δηλαδή υπόγειος χώρος προστασίας, από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Σήμερα στεγάζει το Πολεμικό μουσείο του οικισμού. Εκεί ο επισκέπτης καταλαβαίνει καλύτερα τα χρόνια που το Κάστρο Πλάκας έγινε ξανά φυλάκιο.
Σήμερα το Κάστρο Πλάκας προστατεύεται από τον νόμο ως αρχαίο μνημείο. Η ανάβαση ξεκινά από τα σοκάκια της Πλάκας, όπου δεν κυκλοφορούν αυτοκίνητα. Στον δρόμο ο επισκέπτης περνά από τη Θαλασσίτρα και καταλήγει στη Μέσα Παναγιά, στο πιο ψηλό σημείο.
Όποιος έρχεται από το λιμάνι του Αδάμαντα ανεβαίνει πρώτα σε ένα οροπέδιο, ψηλά πάνω από τον κόλπο. Σε αυτό απλώνονται η Πλάκα και άλλα χωριά. Το Κάστρο Πλάκας υψώνεται σε έναν λόφο από πάνω τους. Η τελευταία ανηφόρα γίνεται μέσα από τα σοκάκια του οικισμού.
- Λαογραφικό: Πίσω από την Κορφιάτισσα, ένα Λαογραφικό μουσείο δείχνει την παλιά καθημερινή ζωή του νησιού.
- Ηρώο: Στην Πλάκα στέκει Ηρώο για 97 Μηλιούς που σκοτώθηκαν στους Βαλκανικούς Πολέμους.
- Επανάσταση: Μόνο δύο ελληνικά νησιά ξεσηκώθηκαν πριν από τη Μήλο στην Επανάσταση κατά των Τούρκων.
- Οχυρά: Γερμανικά οχυρωματικά έργα υπήρχαν και στον Προβατά, στον Κόρφο και στην Μπομπάρδα.
- Ταινία: Το 2007 γυρίστηκε στη Μήλο μια ελληνική ταινία, κυρίως στην Πλάκα και στο λιμάνι του Αδάμαντα.
Το Κάστρο Πλάκας άλλαξε ρόλο πολλές φορές μέσα στους αιώνες, από ενετικό φρούριο ως γερμανικό φυλάκιο. Σήμερα είναι ένας ήσυχος λόφος με δύο εκκλησίες και ανοιχτή θέα. Η ανάβαση με τα πόδια από την Πλάκα είναι ο πιο φυσικός τρόπος να το γνωρίσει κανείς. Κάθε εποχή άφησε τα δικά της σημάδια πάνω στον λόφο.
Ποιες είναι οι πιο συχνές ερωτήσεις για το Κάστρο Πλάκας;
Για το Κάστρο Πλάκας οι επισκέπτες ρωτούν συνήθως τι είναι, πότε χτίστηκε και ποιες εκκλησίες έχει. Ρωτούν επίσης για τη θέα, για τον δρόμο της ανάβασης και για όσα βρίσκονται κοντά. Οι σύντομες απαντήσεις που ακολουθούν συγκεντρώνουν τα βασικά με απλά λόγια.
Τι είναι το Κάστρο Πλάκας;
Το Κάστρο Πλάκας είναι ένα φρούριο του Μεσαίωνα, χτισμένο στην κορυφή της πρωτεύουσας της Μήλου. Στέκει πάνω σε βραχώδη λόφο, που σχηματίστηκε από λάβα. Από εκεί ήλεγχε κάποτε τα πλοία στον κόλπο του Αδάμαντα, και σήμερα είναι χαρακτηρισμένο αρχαίο μνημείο. Στις πλαγιές του στέκουν δύο εκκλησίες.
Πότε χτίστηκε το Κάστρο Πλάκας;
Οι ιστορικοί τοποθετούν την ίδρυσή του στα χρόνια μετά το 1204. Τότε η Τέταρτη Σταυροφορία είχε διαλύσει τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Ένας Βενετός άρχοντας πήρε στα χέρια του τη Μήλο και πολλά νησιά του Αιγαίου. Το φρούριο ανήκει στον 13ο αιώνα, στα χρόνια του Δουκάτου της Νάξου, που κράτησε ως το 1566. Η Μήλος έμεινε στους Λατίνους πάνω από τρεις αιώνες.
Ποιες εκκλησίες υπάρχουν στο Κάστρο;
Στην κορυφή υψώνεται η Μέσα Παναγιά, που λέγεται και Σκινιώτισσα, ναός της Κοίμησης της Θεοτόκου. Πιο χαμηλά, στην πλαγιά, στέκει η Θαλασσίτρα, ο ναός της Υπαπαντής. Η Θαλασσίτρα θεωρείται προστάτιδα των ναυτικών και ενσωματώνει και μια παλιά Φράγκικη εκκλησία. Οι δύο ναοί απέχουν λίγο μεταξύ τους.
Τι φαίνεται από την κορυφή του Κάστρου;
Από την κορυφή ο επισκέπτης βλέπει ολόκληρο τον κόλπο της Μήλου και γειτονικά νησιά των Κυκλάδων. Από κάτω απλώνονται τα σπίτια της Πλάκας και η περιοχή της αρχαίας πόλης ως το Κλήμα. Στο βάθος ξεχωρίζει το λιμάνι του Αδάμαντα. Τα απογεύματα, η δύση του ήλιου πάνω στη θάλασσα συγκεντρώνει πολλά βλέμματα.
Πώς ανεβαίνει κανείς στο Κάστρο;
Η ανάβαση γίνεται με τα πόδια, γιατί μέσα στην Πλάκα δεν κυκλοφορούν αυτοκίνητα. Ο δρόμος ξεκινά από τα στενά πλακόστρωτα σοκάκια του οικισμού και ανεβαίνει τον λόφο. Στη μέση της διαδρομής βρίσκεται η Θαλασσίτρα, ενώ το τέλος της είναι η Μέσα Παναγιά στην κορυφή. Η διαδρομή ανηφορίζει συνέχεια, γι’ αυτό ταιριάζουν άνετα παπούτσια.
Τι άλλο αξίζει να δει κανείς κοντά στο Κάστρο;
Στην Πλάκα υπάρχουν το αρχαιολογικό μουσείο της Μήλου, το Λαογραφικό και το Πολεμικό μουσείο. Στη δυτική άκρη του οικισμού στέκει η Παναγία η Κορφιάτισσα, πάνω σε απόκρημνους βράχους. Πιο κάτω, προς το Κλήμα, σώζονται τα ερείπια της αρχαίας πόλης με το αρχαίο θέατρο. Στην Πλάκα υπάρχει και Ηρώο για όσους χάθηκαν στους Βαλκανικούς Πολέμους.